Zwolnienia z WF i alternatywy: jak zadbać o zdrowie ucznia z niepełnosprawnością

Czym jest zwolnienie z WF i kiedy ma sens u ucznia z niepełnosprawnością

Definicja i rodzaje zwolnień z zajęć wychowania fizycznego

Zwolnienie z WF to formalne ograniczenie lub wyłączenie ucznia z udziału w zajęciach wychowania fizycznego na określony czas. W przypadku uczniów z niepełnosprawnością ma ono często inny charakter niż u rówieśników — rzadziej chodzi o chwilowe niedyspozycje, częściej o stałe lub długotrwałe ograniczenia zdrowotne. Kluczowe jest rozróżnienie, czy mówimy o pełnym, czy częściowym zwolnieniu z WF, bo od tego zależy, jak zaplanować aktywność i alternatywy.

W praktyce szkolnej spotyka się trzy główne formy:

• Zwolnienie czasowe – na kilka tygodni lub miesięcy, np. po operacji, złamaniu, ostrym epizodzie choroby. Ucznia należy wtedy stopniowo wprowadzać z powrotem do aktywności, nie zostawiając go całkowicie bez ruchu.
• Zwolnienie częściowe – uczeń nie może wykonywać określonych ćwiczeń (biegów, skoków, gier kontaktowych), ale może brać udział w innych, dostosowanych formach ruchu. To forma, która szczególnie dobrze pasuje do wielu rodzajów niepełnosprawności.
• Stałe zwolnienie z WF – przy poważnych, przewlekłych schorzeniach, gdy typowe zajęcia WF w klasie są nieadekwatne lub niebezpieczne. Nawet wtedy aktywność ruchowa powinna pojawić się w innej formie: rehabilitacji, zajęć adaptowanych, ćwiczeń indywidualnych.

Samo zwolnienie z WF nie oznacza zakazu ruchu. W przypadku uczniów z niepełnosprawnością często jest raczej sygnałem, że trzeba zorganizować ruch inaczej, w bezpieczniejszy i bardziej dostosowany sposób niż standardowa lekcja wychowania fizycznego.

Perspektywa medyczna a perspektywa edukacyjna

Lekarz wystawiający zwolnienie z WF patrzy przede wszystkim na ryzyko dla zdrowia. Nauczyciel i szkoła patrzą na rozwój ucznia, jego funkcjonowanie w klasie oraz możliwości uczestnictwa. Dopiero połączenie tych dwóch perspektyw daje sensowny plan. Uczniowi z niepełnosprawnością nie służy ani ignorowanie zaleceń lekarskich, ani zbyt szerokie, „profilaktyczne” zwalnianie z każdej formy ruchu.

U lekarza warto doprecyzować:

• jakie rodzaje aktywności są przeciwwskazane (np. biegi długie, gimnastyka akrobatyczna, skoki z dużej wysokości),
• jakie są względnie bezpieczne (np. ćwiczenia w siadzie, marsz, ćwiczenia oddechowe),
• jakie formy ruchu są wręcz wskazane terapeutycznie (np. pływanie, ćwiczenia korekcyjne, wzmacnianie określonych partii mięśni).

Wtedy nauczyciel WF, pedagog specjalny i rodzic mogą wspólnie ułożyć „plan ruchu”, który zastąpi tradycyjne lekcje. Dla ucznia najgorszym scenariuszem jest wieloletnie siedzenie na ławce na sali gimnastycznej, bez alternatywy. Taki stan sprzyja otyłości, gorszej kondycji, spadkowi nastroju i wykluczeniu z grupy.

Najczęstsze mity wokół zwolnień z WF dla uczniów z niepełnosprawnością

Utrwalone schematy myślenia powodują, że wielu uczniów z niepełnosprawnością jest „profilaktycznie” eliminowanych z aktywności. Z praktyki pedagogów i terapeutów wynika kilka popularnych mitów, które utrudniają sensowne decyzje.

• „Niepełnosprawność = brak ruchu” – w większości przypadków jest odwrotnie. Dobrze dobrany ruch poprawia funkcjonowanie, samodzielność i stabilność zdrowotną ucznia.
• „Zwolnienie z WF chroni przed kontuzją” – przy całkowitym wyłączeniu z aktywności rośnie ryzyko urazów w codziennym życiu (osłabione mięśnie, gorsza równowaga, słaba koordynacja).
• „Nie da się zorganizować alternatywy – szkoła nie ma warunków” – często wystarczy kilka prostych modyfikacji: mniejszy sprzęt, krótszy czas aktywności, wykorzystanie korytarza, małej sali lub nawet miejsca przy ławce.
• „Uczeń i tak nie chce ćwiczyć” – opór bywa skutkiem wcześniejszych, złych doświadczeń: bólu, ośmieszenia, zbyt trudnych zadań. Po wprowadzeniu bezpiecznych i dostosowanych form aktywności postawa ucznia często się zmienia.

Rozbicie tych mitów jest kluczowe, jeśli celem ma być realna troska o zdrowie ucznia, a nie tylko „papierowe” zabezpieczenie się szkoły.

Prawo i obowiązki szkoły: jak rozsądnie korzystać ze zwolnień z WF

Podstawy prawne zwolnienia z WF a niepełnosprawność

Przepisy oświatowe przewidują możliwość zwalniania ucznia z zajęć WF na podstawie orzeczenia lekarskiego. W przypadku uczniów z niepełnosprawnością często funkcjonuje równolegle dokumentacja z poradni psychologiczno-pedagogicznej lub orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego. Te dokumenty dają szkole dodatkowe narzędzia, by dostosować wymagania i formy zajęć, zamiast od razu rezygnować z aktywności fizycznej.

Dla dyrektora i nauczyciela WF ważne są trzy elementy:

1. Rodzaj i zakres zwolnienia lekarskiego (czasowe, częściowe, pełne).
2. Zapisy w orzeczeniu o potrzebie kształcenia specjalnego (np. potrzebę terapii ruchowej, rehabilitacji, ćwiczeń korekcyjnych).
3. Obowiązek zapewnienia uczniowi dostosowanych warunków edukacji, a nie tylko rezygnacji z trudnych przedmiotów.

Z perspektywy prawnej całkowite „wyłączenie” ucznia z obszaru aktywności fizycznej bez propozycji alternatywy jest wątpliwe. Szczególnie gdy dokumentacja wyraźnie wskazuje na potrzebę rehabilitacji ruchowej.

Rola dyrektora, nauczyciela WF i pedagoga specjalnego

Zwolnienie z WF to nie jednorazowa decyzja „papierowa”, tylko proces, którym powinien zarządzać zespół szkolny. W praktyce najlepiej sprawdza się model, w którym:

• Dyrektor – formalnie zatwierdza zwolnienia, ale też pilnuje, aby uczeń miał zapewnione alternatywne formy aktywności (np. zajęcia rewalidacyjne o charakterze ruchowym, dodatkową rehabilitację na terenie szkoły).
• Nauczyciel WF – analizuje możliwości ucznia i proponuje modyfikacje programu: ćwiczenia w siadzie, wydłużone przerwy, formy koordynacyjne zamiast wysiłku tlenowego, gry bezkontaktowe.
• Pedagog specjalny / terapeuta – doradza, jak wspierać ucznia społecznie i emocjonalnie, gdy nie bierze udziału w typowych zajęciach; pomaga dobrać takie aktywności, które wzmacniają również funkcje poznawcze i umiejętności społeczne.

Regularne spotkania tego zespołu (choćby raz w semestrze) pozwalają elastycznie reagować na zmiany w stanie zdrowia ucznia. Po udanej rehabilitacji uczeń może wymagać już tylko częściowego zwolnienia z WF, a po kolejnym pogorszeniu – większych ograniczeń.

Dokumentowanie dostosowań i indywidualnych rozwiązań

Jeśli szkoła chce naprawdę zadbać o zdrowie ucznia z niepełnosprawnością, warto wprowadzić prosty system dokumentowania ustaleń dotyczących aktywności fizycznej. Nie musi to być rozbudowana biurokracja — wystarczy jasno opisany plan ruchu, spójny z orzeczeniem i opiniami specjalistów.

Taki dokument może zawierać:

• krótki opis ograniczeń zdrowotnych (bez zbędnych szczegółów medycznych),
• formy aktywności zalecane i przeciwwskazane,
• informację, gdzie i z kim odbywają się alternatywne zajęcia ruchowe,
• zasady kontaktu z rodzicem w razie pogorszenia stanu zdrowia,
• termin przeglądu ustaleń (np. koniec semestru).

Dobrze opisane dostosowania chronią ucznia, ale też szkołę. Nauczyciel WF wie dokładnie, czego może wymagać, rodzic widzi, że szkoła realnie troszczy się o zdrowie, a nie tylko „odsuwa problem” zwolnieniem z WF.

Skutki całkowitego zwolnienia z WF dla ucznia z niepełnosprawnością

Konsekwencje zdrowotne braku aktywności ruchowej

Długotrwałe zwolnienie z WF bez wprowadzenia alternatyw to realne obciążenie dla zdrowia ucznia z niepełnosprawnością. Wiele niepełnosprawności wiąże się już na starcie z mniejszą aktywnością, ograniczonym zakresem ruchu czy niższą siłą mięśniową. Całkowita rezygnacja z ruchu często te problemy pogłębia.

Najczęściej obserwowane konsekwencje to:

• spadek wydolności krążeniowo-oddechowej – zadyszka przy minimalnym wysiłku, gorsza tolerancja codziennych czynności (wejście po schodach, dłuższy spacer);
• nasilenie wad postawy – skolioza, plecy okrągłe, przykurcze mięśni, ból pleców i stawów; szczególnie groźne przy jednoczesnym siedzącym trybie nauki;
• zwiększone ryzyko nadwagi i otyłości – przy podobnym lub większym spożyciu kalorii i znacznie mniejszym wydatku energetycznym;
• osłabienie koordynacji i równowagi – większe ryzyko upadków, urazów, poczucie „niezdarności”;
• wolniejsza rehabilitacja – jeśli równolegle odbywa się leczenie czy fizjoterapia, brak regularnego, lekkiego ruchu w codzienności ogranicza efekty pracy terapeutów.

Przy wielu rodzajach niepełnosprawności ruch jest jednym z podstawowych „leków”. Zwolnienie z WF powinno znaczyć więc: zmiana dawkowania i formy, a nie całkowite odstawienie aktywności.

Skutki społeczne i emocjonalne siedzenia na ławce

Wielu uczniów z niepełnosprawnością wspomina lekcje WF jako źródło stresu i poczucia wykluczenia. Czasem zaczyna się to już w szatni: inni przebierają się w stroje sportowe, rozmawiają o meczach, a uczeń ze zwolnieniem stoi obok, z boku rytmu klasy. Potem, na sali gimnastycznej, przez 45 minut siedzi na ławce i patrzy, jak reszta gra. Tak powstaje niewidzialna bariera między nim a grupą.

Konsekwencje emocjonalne takiego stanu mogą obejmować:

• poczucie gorszości i „inności”,
• spadek poczucia własnej sprawczości – przekonanie „ja i tak nie mogę, nie dam rady”,
• ograniczone doświadczenia sukcesu – brak sytuacji, w których uczeń mógłby przeżyć radość z ruchu, rywalizacji lub współpracy,
• pogorszenie samopoczucia psychicznego – większa podatność na obniżony nastrój, lęk społeczny, wycofanie.

Kiedy zajęcia WF zamieniają się w „wymuszone widzostwo”, uczeń traci nie tylko w sferze zdrowia fizycznego, ale także w relacjach. Grupa buduje wspólne doświadczenia na boisku, a on zostaje jedynie obserwatorem.

Przykład z praktyki: jak zmienia się sytuacja po odejściu od pełnego zwolnienia

W jednej z polskich szkół średnich uczennica z umiarkowaną niepełnosprawnością ruchową przez dwa lata miała pełne zwolnienie z WF. Siedziała na trybunach podczas zajęć, czasem wychodziła wcześniej do domu. Lekarz w trzeciej klasie doprecyzował w nowym zaświadczeniu, że przeciwwskazane są: biegi, skoki, gry kontaktowe, ale zalecił spokojne ćwiczenia rozciągające i wzmacniające w siadzie.

Po rozmowie rodziców z nauczycielem WF i pedagogiem szkoła wprowadziła prosty plan: podczas części lekcji dziewczyna wykonywała przy drabinkach ćwiczenia w siadzie i w staniu przy asekuracji, czasem pracowała z piłkami rehabilitacyjnymi. Po pół roku relacjonowała, że:

• łatwiej wychodzi po schodach bez pomocy,
• mniej bolą ją plecy,
• czuje się „bardziej częścią klasy”, bo jest na sali i też „coś robi”.

Plan nie był skomplikowany, a różnica w zdrowiu i poczuciu przynależności uczennicy – bardzo wyraźna. To przykład tego, jak odejście od schematu „pełne zwolnienie = nic nie robimy” może realnie poprawić sytuację ucznia.

Jak analizować możliwości ucznia: diagnoza funkcjonalna zamiast samej etykiety

Dlaczego sama nazwa niepełnosprawności nie wystarczy

Przekładanie diagnozy na konkretne możliwości ruchowe

Diagnoza funkcjonalna skupia się na tym, co uczeń realnie potrafi zrobić i w jakich warunkach funkcjonuje najlepiej. Nie chodzi o powtarzanie zapisów z orzeczenia, lecz o przełożenie ich na konkretne decyzje: jakich ćwiczeń unikać, które modyfikować, a które są wręcz wskazane.

Przy tworzeniu takiej diagnozy zespół szkolny może sobie zadać kilka praktycznych pytań:

• Jak długo uczeń jest w stanie utrzymać pozycję stojącą, siedzącą, klęczną?
• Czy potrafi samodzielnie wejść na salę gimnastyczną, schody, pokonać dłuższy korytarz?
• Jak reaguje na wysiłek – czy szybko się męczy, ma zawroty głowy, ból?
• Jak radzi sobie z prostymi czynnościami dnia codziennego: noszenie plecaka, wejście do autobusu, podniesienie przedmiotów z podłogi?
• Czy preferuje działanie indywidualne, w parach, w małych grupach, czy w całej klasie?

Odpowiedzi nie muszą powstawać w formie rozbudowanego dokumentu. Często wystarczy karta A4 z kilkoma punktami, uzupełniana wspólnie przez nauczyciela WF, wychowawcę i rodzica. Na tej podstawie da się ułożyć zajęcia, które będą bezpieczne i jednocześnie rozwojowe.

Współpraca z lekarzem i fizjoterapeutą przy planowaniu ruchu

Lekarz wystawiający zwolnienie z WF zwykle widzi ucznia w gabinecie przez kilkanaście minut. To za mało, by przewidzieć wszystkie szkolne sytuacje ruchowe. Dlatego przy bardziej złożonych trudnościach zdrowotnych dobrze jest, gdy szkoła ma kontakt z:

• lekarzem prowadzącym – który może doprecyzować, czego naprawdę nie wolno, a co jest tylko kwestią ostrożności,
• fizjoterapeutą – który zna aktualne możliwości ucznia z sali rehabilitacyjnej i często ma gotowe propozycje ćwiczeń możliwych do wykonania na WF.

Praktycznym rozwiązaniem jest krótka pisemna informacja od fizjoterapeuty typu: „Uczeń może wykonywać ćwiczenia w siadzie, w podporach na matach, w staniu z asekuracją przy drabinkach. Przeciwwskazane są biegi, skoki, gry kontaktowe i podnoszenie ciężarów powyżej…”. Nauczyciel WF otrzymuje wtedy jasną mapę – zamiast ogólnego „zwolnić z zajęć do odwołania”.

Spotkanie online lub telefoniczna konsultacja (za zgodą rodzica) też może wiele wyjaśnić. Czasem po jednej rozmowie okazuje się, że to, co w szkole traktowano jako absolutne przeciwwskazanie, jest dopuszczalne, jeśli skróci się czas wysiłku lub zapewni dodatkową asekurację.

Obserwacja na lekcji jako element diagnozy funkcjonalnej

Nawet najlepsze opisy medyczne nie zastąpią obserwacji ucznia w naturalnym środowisku, czyli właśnie na lekcji WF. Nauczyciel, szczególnie na początku roku, może wprowadzić krótkie ćwiczenia „screeningowe”, nie jako testy sprawności, lecz spokojne zadania ruchowe.

Może to być:

• przejście po wyznaczonej linii w chodzie spokojnym i szybkim,
• kilka prostych ćwiczeń równoważnych (np. stanie na jednej nodze przy ścianie),
• siad na macie i próba zmiany pozycji,
• podanie lekkiej piłki w siadzie lub w staniu.

Obserwacja, kiedy pojawia się zmęczenie, ból czy lęk, pozwala ustalić realny „próg bezpieczeństwa”. Dobrze, jeśli nauczyciel zapisze sobie w dzienniku uwagi w rodzaju: „Po 5 minutach stania – ból kolan, musi usiąść; w siadzie na materacu i leżeniu – brak dolegliwości, chętnie ćwiczy”. To wartościowy materiał przy kolejnych modyfikacjach planu.

Alternatywne formy zajęć ruchowych zamiast pełnego zwolnienia

Zajęcia korekcyjno-kompensacyjne o profilu ruchowym

W wielu szkołach istnieją już zajęcia korekcyjno-kompensacyjne, ale często koncentrują się na trudnościach szkolnych (czytanie, pisanie, koncentracja). Można je poszerzyć o komponent ruchowy, szczególnie dla uczniów, którzy mają zwolnienie z WF lub ograniczony udział w tych lekcjach.

Takie zajęcia mogą obejmować:

• ćwiczenia korekcyjne kręgosłupa i stawów w formie zabaw,
• proste sekwencje ruchowe wspierające koordynację wzrokowo-ruchową,
• ćwiczenia oddechowe i relaksacyjne,
• elementy integracji sensorycznej (toczenie, bujanie na piłkach, tory przeszkód w wersji bezpiecznej).

Dla części uczniów może to być główna forma zajęć ruchowych, która zastępuje im klasyczny WF. Dobrze, jeśli godziny takich zajęć są tak zaplanowane, by nie kolidowały z dojazdami na rehabilitację zewnętrzną.

Indywidualne lub małe grupy ćwiczeń na terenie szkoły

Tam, gdzie stan zdrowia nie pozwala na udział w całej lekcji z klasą, sprawdzają się krótsze sesje indywidualne lub w małej grupie. Mogą je prowadzić:

• nauczyciel WF,
• pedagog specjalny,
• asystent ucznia lub nauczyciel współorganizujący kształcenie – jeśli ma odpowiednie kompetencje i wsparcie.

Przykładowo: uczeń z chorobą przewlekłą, który nie może uczestniczyć w intensywnych grach zespołowych, ma dwa razy w tygodniu po 20 minut ćwiczeń w spokojnym tempie – przed lub po głównej lekcji. W planie ma zapisane: rozciąganie, ćwiczenia oddechowe, wzmocnienie mięśni posturalnych. Resztę lekcji spędza na ławce, ale nie jako bierny widz – może np. liczyć punkty, pomagać w organizacji sprzętu, sędziować proste gry.

Wykorzystanie zajęć rewalidacyjnych do wsparcia aktywności fizycznej

Uczniowie z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego mają prawo do godzin rewalidacyjnych. Często są one wykorzystywane głównie na ćwiczenia funkcji poznawczych. Część z nich można jednak zaplanować tak, aby miały wyraźny komponent ruchowy, szczególnie przy niepełnosprawności ruchowej, sprzężonej lub przy spektrum autyzmu.

Elementy ruchowe na rewalidacji mogą obejmować:

• ćwiczenia dużej motoryki połączone z nauką pojęć (np. skakanie po polach z literami, jeśli skakanie jest możliwe; jeśli nie – przechodzenie),
• krótkie sekwencje taneczno-ruchowe do ulubionej muzyki ucznia,
• proste ćwiczenia z oporem własnego ciała (podpory, „koci grzbiet”, „deska” w wersji zmodyfikowanej),
• ruchowe gry planszowe w dużej skali – pionkami są uczniowie, którzy poruszają się po sali.

Dobrze zaplanowana rewalidacja może pełnić rolę „bezpiecznego WF-u” – spokojniejszego, mniej obciążającego psychicznie i społecznie, a jednak wspierającego zdrowie fizyczne.

Aktywność fizyczna w przestrzeni szkolnej poza lekcjami WF

Nie każda forma ruchu musi odbywać się na sali gimnastycznej. Szkoła ma wiele miejsc, które można „ożywić”, szczególnie dla uczniów ze zwolnieniem z WF.

Sprawdzają się takie rozwiązania jak:

• przerwy ruchowe – krótkie, zaplanowane aktywności w korytarzu lub osobnej sali, prowadzone przez nauczyciela lub asystenta (rozciąganie, krótki spacer, ćwiczenia oddechowe);
• „ścieżki zdrowia” w korytarzach – oznaczone na podłodze ślady stóp, linii do przejścia, miejsca do przysiadów czy skłonów; uczeń może z nich korzystać samodzielnie, zgodnie z zaleceniami lekarza;
• ogródek szkolny lub boisko – jako teren lekkich prac ruchowych: podlewanie, przesadzanie roślin w pozycji siedzącej, układanie sprzętu sportowego.

Dzięki takiemu podejściu uczeń, który nie bierze udziału w pełnym WF-ie, nadal ma w ciągu dnia kilka „mikrodawek” ruchu. To szczególnie ważne przy siedzącym trybie nauki i długich dojazdach.

Włączanie ucznia zwolnionego z WF w życie klasy

Role wspierające i zadania organizacyjne

Brak możliwości intensywnego ruchu nie oznacza, że uczeń musi być biernym obserwatorem. Nauczyciel WF może zaplanować dla niego konkretne zadania, które budują poczucie sprawczości i przynależności do grupy.

W praktyce przydają się takie role jak:

• asystent sędziego – notuje wyniki, pilnuje czasu, zapisuje kolejność,
• koordynator sprzętu – pomaga rozkładać i zbierać lekkie przybory, zarządza ich wypożyczaniem,
• statystyk – liczy liczbę podań, trafień, mierzy czasy w biegach innych uczniów,
• osoba odpowiedzialna za muzykę – obsługuje odtwarzacz, dobiera utwory do rozgrzewki.

Chodzi o to, by uczeń miał poczucie, że jego obecność na WF-ie ma sens, nawet jeśli sam wykonuje tylko część ćwiczeń albo inne, lżejsze zadania ruchowe.

Wspólne zasady bezpieczeństwa i szacunku

Kluczowe jest, w jaki sposób nauczyciel rozmawia z klasą o ograniczeniach zdrowotnych kolegi czy koleżanki. Zbyt dokładne omawianie diagnozy medycznej narusza prywatność, ale milczenie często rodzi domysły i nieporozumienia.

Sprawdza się komunikat w rodzaju: „X ma zalecenia lekarskie, które mówią, że nie może wykonywać części ćwiczeń. Będzie z nami na zajęciach, ale w innej roli i z innym zestawem zadań. Naszą wspólną zasadą jest to, że nikt nie komentuje, kto z czego jest zwolniony, nie oceniamy też sprawności innych”. Takie postawienie sprawy zmniejsza ryzyko komentarzy typu „on ma taryfę ulgową” lub „symuluje”.

Dobrym nawykiem jest też pytanie ucznia o zgodę, zanim w obecności klasy wspomni się o jego ograniczeniach. Czasem wystarczy ogólny komunikat, że niektóre osoby wykonują inne ćwiczenia, bo „tak wynika z zaleceń specjalistów”.

Praca nad poczuciem własnej wartości ucznia

Niepełnosprawność i zwolnienie z WF bardzo często uderzają w obraz własnego ciała i samoocenę. Tu ogromną rolę odgrywa pedagog, psycholog szkolny i wychowawca. Uczeń potrzebuje usłyszeć nie tylko, czego „nie może”, ale przede wszystkim:

• co robi dobrze,
• w czym robi postępy,
• jaką ma rolę w klasie niezwiązaną wyłącznie ze sprawnością fizyczną.

W praktyce pomagają proste komunikaty nauczyciela WF: „Widzę, że ćwiczenia przy drabinkach wychodzą ci coraz płynniej”, „Dziękuję za dokładne liczenie punktów, dzięki temu mogliśmy sprawnie przeprowadzić mecz”. Dla ucznia, który przez lata słyszał „nie biegaj, nie skacz, uważaj”, takie sygnały są kluczowe.

Organizacja przestrzeni i sprzętu dla ucznia z niepełnosprawnością

Dostępność sali gimnastycznej i szatni

Zwolnienie z WF bywa niekiedy „rozwiązaniem” problemu barier architektonicznych. Jeśli sala mieści się na wysokim piętrze bez windy, łatwiej jest czasem odstąpić ucznia od zajęć, niż realnie poprawić dostępność. Tymczasem to nie uczeń ma dostosować się do budynku, lecz budynek do ucznia.

W zasięgu szkoły często znajdują się proste usprawnienia:

• organizacja zajęć dla danego ucznia w sali na parterze, nawet jeśli jest mniejsza,
• zapewnienie krzesła lub ławki z oparciem w szatni dla osoby, która ma trudność z długim staniem,
• jasno wyznaczone miejsce do przebierania się, jeśli uczeń wymaga pomocy asystenta lub rodzica,
• udostępnienie toalety przystosowanej dla osób z niepełnosprawnością w pobliżu sali.

Czasem wystarczy zmiana planu lekcji (zamiana sal z inną klasą) lub inna kolejność grup na WF, by drogę ucznia skrócić i uczynić mniej męczącą.

Dobór i modyfikacja sprzętu sportowego

Sprzęt szkolny bywa projektowany z myślą o pełnosprawnych i sprawnych ruchowo nastolatkach. Uczniowi z niepełnosprawnością można jednak łatwo ułatwić udział w zajęciach, jeśli szkoła zdecyduje się na kilka zmian.

W codziennej praktyce przydają się:

• piłki o różnej wielkości i ciężarze (lżejsze, wolniej lecące w powietrzu),
• materace i maty o odpowiedniej grubości – do ćwiczeń w siadzie i leżeniu,
• taśmy elastyczne, piłki rehabilitacyjne, lekkie hantle piankowe,
• pachołki, obręcze, które można ustawiać na wysokości dostępnej dla ucznia na wózku.

Elastyczne dostosowanie zasad oceniania z WF

Zwolnienie z części ćwiczeń nie powinno automatycznie przekreślać możliwości uzyskania oceny z wychowania fizycznego. Przepisy przewidują ocenianie z uwzględnieniem możliwości ucznia, a nie sztywnych norm sprawnościowych.

Ocenę można oprzeć na innych kryteriach niż szybkość biegu czy liczba powtórzeń ćwiczeń siłowych. Dobrze sprawdzają się m.in.:

• frekwencja i zaangażowanie w dostępne aktywności (także te lżejsze lub zamienne),
• systematyczność wykonywania indywidualnych ćwiczeń zaleconych przez lekarza lub rehabilitanta,
• współpraca z rówieśnikami, pomoc w organizacji zajęć,
• postępy względem własnego punktu wyjścia, a nie średniej klasy,
• wiedza teoretyczna z zakresu zdrowia, bezpieczeństwa, zasad gier.

Praktycznie może to wyglądać tak, że uczeń z przewlekłą chorobą zamiast testu Coopera przygotowuje krótką prezentację o profilaktyce przeciążeń w jego schorzeniu, prowadzi rozgrzewkę w wersji dostosowanej oraz przez semestr dokumentuje wykonywanie prostego zestawu ćwiczeń zaleconych przez fizjoterapeutę.

Dobrze, by kryteria oceniania były spisane i omówione z uczniem oraz rodzicem na początku roku, a następnie – w razie zmiany stanu zdrowia – aktualizowane wspólnie z lekarzem prowadzącym.

Indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny a WF

W przypadku uczniów z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego WF powinien być elementem indywidualnego programu edukacyjno-terapeutycznego (IPET). Często bywa tam ujęty bardzo ogólnie („udział w zajęciach ruchowych”), podczas gdy można zaplanować konkretne cele i metody.

W IPET warto wpisać m.in.:

• cel ogólny – np. „wzmacnianie wydolności w granicach tolerancji wysiłkowej”, „utrzymanie zakresu ruchu w stawach”,
• cele szczegółowe – np. „samodzielne przejście dystansu z szatni do sali”, „wykonanie trzech ćwiczeń stabilizujących kręgosłup”,
• formy pracy – zajęcia w małej grupie, indywidualne ćwiczenia na macie, aktywności na świeżym powietrzu,
• zasady bezpieczeństwa – jasno sformułowane przeciwwskazania i sytuacje wymagające przerwania wysiłku,
• sposoby monitorowania – krótkie notatki nauczyciela WF, arkusz obserwacji, okresowe konsultacje z rehabilitantem.

Gdy IPET uwzględnia realne możliwości ruchowe ucznia, łatwiej uniknąć „symbolicznego uczestnictwa” w WF (obecność na ławce bez sensownej roli) lub całkowitego odsunięcia od zajęć.

Współpraca z rodzicami i specjalistami medycznymi

Rozmowa z rodzicami o celu zwolnienia z WF

Rodzice często wnioskują o szerokie zwolnienie z WF z obawy przed bólem, urazem czy odrzuceniem przez rówieśników. Warto już na początku ustalić, czy intencją jest całkowite wyłączenie z aktywności, czy raczej zabezpieczenie przed nieodpowiednimi obciążeniami.

Podczas rozmowy pomocne bywa zadanie kilku konkretnych pytań:

• jakie aktywności uczeń podejmuje poza szkołą (np. spacery, basen, rehabilitacja),
• jak reaguje na wysiłek (zmęczenie, ból, duszność – po jakim czasie),
• czego najbardziej obawiają się rodzice: urazu, nasilenia choroby, wyśmiania, zbyt wysokich wymagań.

Na tej podstawie można wspólnie poszukać kompromisu: zamiast całkowitego zwolnienia – inne formy ruchu, skrócony czas aktywności, zmiana roli na WF. Dobrze, jeśli rodzice widzą, że szkoła nie „na siłę” wciąga dziecko w intensywny sport, ale szuka bezpiecznych rozwiązań.

Współpraca z lekarzem i fizjoterapeutą

Zaświadczenia lekarskie bywają bardzo lakoniczne („zwolniony z WF na rok szkolny”), co utrudnia planowanie alternatywnych zajęć. W miarę możliwości warto poprosić rodzica o dostarczenie zaleceń bardziej szczegółowych, sporządzonych przez lekarza prowadzącego lub fizjoterapeutę.

Przykładowe pytania, na które dobrze mieć odpowiedź:

• jakie rodzaje wysiłku są wskazane (np. ćwiczenia w odciążeniu, rozciąganie, pływanie),
• jakich aktywności trzeba zdecydowanie unikać (skoki, kontakt fizyczny, pozycje odgięciowe),
• jakie są sygnały alarmowe, po których należy natychmiast przerwać wysiłek,
• czy istnieje gotowy zestaw ćwiczeń, które uczeń może wykonywać w szkole.

W wielu miejscowościach możliwa jest bezpośrednia konsultacja nauczyciela WF z fizjoterapeutą (np. w poradni rehabilitacyjnej). Krótka rozmowa telefoniczna często rozwiewa więcej wątpliwości niż wielostronicowe opisy badań.

Jasna komunikacja w zespole nauczycieli

Ustalenia dotyczące zwolnienia z WF nie powinny pozostawać wyłącznie w głowie jednego nauczyciela. Dobrze, gdy informacja o ograniczeniach zdrowotnych i możliwościach ruchowych ucznia (w niezbędnym zakresie, bez szczegółów medycznych) trafia do wychowawcy, pedagoga, psychologa oraz innych nauczycieli.

Dzięki temu:

• wychowawca nie planuje wycieczek klasowych z aktywnościami całkowicie niedostępnymi dla ucznia,
• nauczyciel edukacji wczesnoszkolnej czy przedmiotów humanistycznych potrafi wpleść krótkie przerwy ruchowe dostosowane do jego możliwości,
• pedagog może skoordynować rewalidację i zajęcia terapeutyczne, by nie dublować lub nadmiernie nie obciążać dziecka.

Aktywność fizyczna poza szkołą jako uzupełnienie zwolnienia z WF

Rehabilitacja a WF – jak je łączyć

Część uczniów spędza wiele godzin tygodniowo na rehabilitacji. To bywa argumentem za zwolnieniem z WF – „bo już i tak dużo ćwiczy”. Tu kluczowe jest rozróżnienie między terapią ukierunkowaną na konkretny deficyt a ogólnym ruchem, który wspiera kondycję, relacje społeczne i samopoczucie.

Jeśli rehabilitacja jest intensywna, można potraktować ją jako główną formę wysiłku fizycznego, a w szkole skupić się na:

• krótkich, lekkich aktywnościach (rozciąganie, ćwiczenia oddechowe, pozycje rozluźniające),
• rolach organizacyjnych na WF,
• ćwiczeniu umiejętności społecznych w grupie rówieśniczej.

Warto, by rodzice przekazali nauczycielowi WF ogólny harmonogram rehabilitacji (bez szczegółów medycznych). Pozwala to uniknąć np. zaplanowania szkolnych zawodów sportowych w dniu po ciężkiej terapii, kiedy dziecko jest szczególnie zmęczone.

Sport paraolimpijski i zajęcia klubowe

Dla niektórych uczniów szkoła bywa pierwszym miejscem, gdzie słyszą o istnieniu sportu paraolimpijskiego czy lokalnych klubów sportu osób z niepełnosprawnościami. Nawet jeśli uczeń jest obecnie zwolniony z WF, nie znaczy to, że w przyszłości nie może rozwijać się sportowo.

Nauczyciel WF albo pedagog mogą:

• udostępnić informacje o pobliskich klubach i sekcjach (np. boccia, koszykówka na wózkach, pływanie),
• zaprosić na lekcję przedstawiciela takiego klubu lub byłego ucznia trenującego sport paraolimpijski,
• pokazać materiały wideo z zawodów osób z niepełnosprawnością jako inspirację, nie jako porównanie.

Uczniowie często deklarują, że dopiero widząc sportowców z niepełnosprawnością w akcji, zaczynają inaczej patrzeć na własne ograniczenia i możliwości ruchu.

Domowe aktywności dostosowane do możliwości ucznia

Nie wszystkie dzieci zwolnione z WF mają dostęp do zorganizowanych zajęć sportowych. Często jedyną realną przestrzenią dla ruchu pozostaje dom i najbliższe otoczenie. Nauczyciel, psycholog lub pielęgniarka szkolna mogą wspólnie z rodzicem ułożyć prosty „domowy plan ruchu”.

Może się w nim znaleźć np.:

• 10–15 minut łagodnych ćwiczeń porannych (rozciąganie, mobilizacja stawów w siadzie lub leżeniu),
• spacer dostosowany długością do możliwości ucznia – nawet jeśli ma to być tylko obejście bloku lub krótka trasa z wózkiem,
• proste ćwiczenia z użyciem domowych sprzętów (butelki z wodą jako lekkie obciążenie, ręcznik jako taśma do delikatnego rozciągania),
• krótkie przerwy ruchowe między zadaniami domowymi – kilka głębokich oddechów, zmiana pozycji, mini-rozgrzewka ramion i szyi.

Ważne, by zadania były opisane językiem zrozumiałym dla dziecka i rodzica, najlepiej z rysunkami lub zdjęciami pozycji. Dzięki temu dom staje się przedłużeniem bezpiecznej, dostosowanej aktywności, a nie jedynie miejscem siedzącego odpoczynku po szkole.

Aspekt prawny i organizacyjny zwolnień z WF

Zakres i czas trwania zwolnienia

Zwolnienie z WF nie musi być „wszystko albo nic”. Zależy od rozpoznania lekarskiego, ale także od sposobu, w jaki szkoła interpretuje i wdraża zalecenia.

W praktyce mogą pojawić się m.in.:

• zwolnienia całkowite (brak oceniania i brak obowiązku uczestnictwa w zajęciach) – zwykle przy ciężkich przeciwwskazaniach do wysiłku,
• zwolnienia częściowe – uczeń nie wykonuje określonych ćwiczeń (np. biegów, skoków, ćwiczeń siłowych) lub nie bierze udziału w grach kontaktowych,
• zwolnienia czasowe – po operacjach, urazach, w okresie zaostrzeń choroby przewlekłej.

Dobrze, gdy nauczyciel ma dostęp do jasnej informacji, czy zwolnienie obejmuje także spontaniczny ruch na przerwach, wycieczki czy inne zajęcia sportowe. Pozwala to uniknąć sytuacji, w której uczeń jest formalnie zwolniony z lekcji WF, a jednocześnie bierze udział w intensywnej aktywności na wyjazdach klasowych, bo „to już nie WF”.

Obecność na lekcji WF podczas zwolnienia

Przepisy zwykle pozostawiają szkołom pewną swobodę w ustalaniu, czy uczeń ze zwolnieniem z WF ma obowiązek być obecny na lekcji. Decyzja powinna uwzględniać zarówno bezpieczeństwo, jak i potrzeby edukacyjne i społeczne.

Obecność na WF ma sens, gdy:

• uczeń może pełnić inne role (organizacyjne, sędziowskie, wspierające),
• wykona choćby minimalny zakres bezpiecznych ćwiczeń (np. oddechowych, rozciągających),
• istnieje ryzyko izolacji społecznej, jeśli w czasie WF ma przebywać w innej sali zupełnie sam.

Z kolei w sytuacjach, gdy dziecko powinno unikać hałasu, narażenia na infekcje czy długiego przebywania w zimnej sali, bezpieczniej jest zaplanować dla niego inne zajęcia w tym czasie – np. ciche miejsce do nauki, rewalidację czy konsultacje z pedagogiem.

Dokumentacja szkolna a indywidualne ustalenia

Każde nietypowe rozwiązanie – zamienne aktywności na WF, udział tylko w części zajęć, indywidualny plan ruchu – dobrze jest odnotować w dokumentacji szkolnej. Chroni to zarówno ucznia, jak i nauczycieli.

W dokumentach (IPET, KIPU, notatki z posiedzeń zespołów) można zapisać np.:

• jakie formy aktywności są dla ucznia zalecane, a z jakich jest zwolniony,
• jakie są ustalone role ucznia na WF i w jakich sytuacjach mogą się zmieniać,
• kiedy i w jaki sposób szkoła ma aktualizować informacje o stanie zdrowia (np. raz w roku, po wizycie kontrolnej).

Przejrzysta dokumentacja ułatwia przekazywanie informacji przy zmianie nauczyciela WF, wychowawcy czy przejściu ucznia na kolejny etap edukacyjny.

Zdrowie psychiczne ucznia z niepełnosprawnością a zwolnienie z WF

Radzenie sobie z poczuciem „inności”

Dla wielu nastolatków to nie sam brak możliwości biegania jest najtrudniejszy, ale świadomość odróżniania się od grupy. Zwolnienie z WF bywa widocznym symbolem tej różnicy. Jeśli szkoła zostawi ucznia z tym doświadczeniem samego, narasta poczucie wykluczenia.

W pracy wychowawczej pomaga:

• rozmowa indywidualna z uczniem o tym, jak postrzega swoje ograniczenia i czy chce, by klasa coś o nich wiedziała,
• włączenie tematów niepełnosprawności, różnorodności i dostępności do godzin wychowawczych w sposób nienaruszający prywatności konkretnych osób,
• tworzenie sytuacji, w których uczeń może pokazać swoje mocne strony niezwiązane z ruchem – występ muzyczny, projekt informatyczny, pomoc młodszym uczniom.

Wsparcie w radzeniu sobie z lękiem przed wysiłkiem

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Kiedy zwolnienie z WF dla ucznia z niepełnosprawnością ma sens?

Zwolnienie z WF ma sens wtedy, gdy typowe zajęcia wychowania fizycznego niosą dla ucznia realne ryzyko zdrowotne albo są całkowicie nieadekwatne do jego możliwości (np. po operacji, przy poważnych chorobach przewlekłych, dużych ograniczeniach ruchowych). Decyzja powinna wynikać z opinii lekarza, a nie tylko z obaw szkoły lub rodziców.

Nawet przy zwolnieniu celem nie jest „brak ruchu”, ale zorganizowanie go w innej formie – bezpieczniejszej, dostosowanej do stanu zdrowia i możliwości ucznia. Dlatego najlepiej sprawdzają się zwolnienia częściowe, które pozwalają zachować choć część aktywności.

Na czym polega częściowe zwolnienie z WF i jak wygląda w praktyce?

Częściowe zwolnienie z WF oznacza, że uczeń nie bierze udziału w określonych ćwiczeniach (np. biegi, skoki, gry kontaktowe), ale może uczestniczyć w innych, mniej obciążających formach ruchu. Zakres przeciwwskazań powinien być wpisany w zaświadczeniu lekarskim lub opisany w dokumentacji z poradni.

W praktyce nauczyciel WF modyfikuje program zajęć, np. proponuje ćwiczenia w siadzie, marsz zamiast biegu, gry bezkontaktowe, proste ćwiczenia koordynacyjne. Dzięki temu uczeń nadal jest częścią grupy i rozwija sprawność, ale w bezpiecznym dla siebie zakresie.

Czy stałe zwolnienie z WF oznacza, że dziecko nie powinno w ogóle ćwiczyć?

Stałe zwolnienie z WF nie oznacza zakazu aktywności fizycznej. Zwykle oznacza tylko, że typowe lekcje WF w klasie (z określonymi normami i formą zajęć) nie są dla ucznia odpowiednie albo bezpieczne. Ruch nadal jest potrzebny, ale powinien przybrać inną formę, np. rehabilitacji, zajęć adaptowanych, ćwiczeń indywidualnych.

Dlatego szkoła powinna poszukać alternatywy: zajęć rewalidacyjnych o charakterze ruchowym, ćwiczeń korekcyjnych, współpracy z fizjoterapeutą. Całkowite „siedzenie na ławce” przez lata jest szkodliwe zarówno zdrowotnie, jak i społecznie.

Jakie alternatywy dla WF może zaproponować szkoła uczniowi z niepełnosprawnością?

Alternatywą dla tradycyjnego WF mogą być m.in. zajęcia rewalidacyjne z elementami ruchu, ćwiczenia korekcyjne, proste zestawy ćwiczeń wykonywane w siadzie lub przy ławce, marsze po korytarzu, indywidualne ćwiczenia oddechowe i rozciągające. Wiele zależy od zaleceń lekarza i możliwości szkoły.

Warto ustalić tzw. plan ruchu, który określa:

• jakie ćwiczenia są wskazane, a jakie przeciwwskazane,
• gdzie i z kim odbywają się alternatywne zajęcia,
• w jakim zakresie uczeń może uczestniczyć w części lekcji WF z klasą.

Dzięki temu uczeń ma realną, systematyczną aktywność fizyczną, a nie tylko formalne zwolnienie.

Kto decyduje o zwolnieniu z WF ucznia z niepełnosprawnością i jego formie?

O formalnym zwolnieniu z WF decyduje lekarz, wystawiając stosowne zaświadczenie określające czas i zakres zwolnienia (całkowite lub częściowe). Dyrektor szkoły na tej podstawie wprowadza zwolnienie w dokumentacji, ale ma też obowiązek zadbać o dostosowanie warunków edukacji i ewentualne alternatywne formy aktywności.

W praktyce optymalne decyzje zapadają, gdy współpracują: lekarz (określa przeciwwskazania), nauczyciel WF (proponuje modyfikacje zajęć), pedagog specjalny lub terapeuta (wskazuje potrzeby wynikające z niepełnosprawności) oraz rodzice. Razem mogą ustalić rozwiązanie, które chroni zdrowie, ale nie pozbawia ucznia ruchu.

Czy szkoła może całkowicie „wyłączyć” ucznia z niepełnosprawnością z aktywności fizycznej?

Szkoła nie powinna całkowicie wyłączać ucznia z obszaru aktywności fizycznej, jeśli istnieje możliwość zorganizowania choćby minimalnych, bezpiecznych form ruchu. Przepisy oświatowe nakładają obowiązek zapewnienia dostosowanych warunków edukacji, a nie tylko rezygnacji z trudniejszych zajęć.

Całkowite wyłączenie bez propozycji alternatywy może być wątpliwe prawnie, zwłaszcza gdy dokumentacja z poradni czy orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego wskazują na konieczność rehabilitacji ruchowej. Dlatego tak ważne są dostosowania programu i udokumentowany plan ruchu dla ucznia.

Jakie są skutki długotrwałego zwolnienia z WF bez żadnych alternatyw?

Długotrwałe zwolnienie z WF bez wprowadzenia innych form ruchu zwiększa ryzyko problemów zdrowotnych: otyłości, spadku wydolności, osłabienia mięśni, gorszej równowagi i koordynacji. W efekcie rośnie także ryzyko urazów w codziennych sytuacjach, np. potknięć i upadków.

Skutki są też społeczne i emocjonalne – uczeń czuje się wykluczony z grupy, spada poczucie sprawczości i wiara we własne możliwości. Dlatego tak ważne jest, aby zwolnieniu z WF zawsze towarzyszył przemyślany, dostosowany do możliwości ucznia plan aktywności fizycznej.

Esencja tematu

• Zwolnienie z WF nie oznacza zakazu ruchu, ale konieczność zorganizowania go inaczej – bezpieczniej i w formach dostosowanych do potrzeb ucznia z niepełnosprawnością.
• Kluczowe jest rozróżnienie między zwolnieniem czasowym, częściowym i stałym, ponieważ od zakresu zwolnienia zależy planowanie alternatywnych form aktywności.
• Bezpieczny i korzystny dla ucznia plan ruchu powstaje dopiero po połączeniu perspektywy medycznej (zalecenia lekarza) z edukacyjną (cele rozwojowe i możliwości uczestnictwa w życiu klasy).
• „Profilaktyczne” całkowite zwalnianie z WF często szkodzi – prowadzi do gorszej kondycji, otyłości, słabszej koordynacji, obniżonego nastroju i wykluczenia z grupy rówieśniczej.
• Popularne mity (np. że niepełnosprawność oznacza brak ruchu lub że szkoła nie ma warunków do alternatywy) utrudniają realną troskę o zdrowie ucznia i trzeba je świadomie przełamywać.
• Prawo oświatowe zobowiązuje szkołę nie tylko do wystawienia zwolnienia, ale także do zapewnienia dostosowanych form aktywności fizycznej, szczególnie gdy dokumentacja wskazuje potrzebę rehabilitacji ruchowej.
• Skuteczne i odpowiedzialne korzystanie ze zwolnień z WF wymaga współpracy dyrektora, nauczyciela WF, pedagoga specjalnego, lekarza i rodziców przy tworzeniu spójnego „planu ruchu” dla ucznia.