Książki łatwe do czytania i rozumienia: gdzie je znaleźć i dla kogo są

Czym są książki łatwe do czytania i rozumienia (ETR)?

Książki łatwe do czytania i rozumienia – często określane też jako teksty w standardzie ETR (Easy to Read) lub LL (łatwe do czytania) – to publikacje tworzone tak, aby mogły z nich korzystać osoby, którym czytanie tradycyjnych książek sprawia trudność. Nie chodzi tu wyłącznie o prosty język. Równie ważne są przejrzysty układ, większa czcionka, krótkie zdania, a często także ilustracje i dodatkowe objaśnienia.

Za koncepcją tekstów łatwych do czytania stoją przede wszystkim organizacje zrzeszające osoby z niepełnosprawnością intelektualną. To one jako pierwsze zaczęły domagać się prawa do informacji i kultury „w formie, którą da się samodzielnie zrozumieć”. Dziś standard ETR jest stosowany w wielu krajach, a coraz częściej także w Polsce, zarówno w literaturze, jak i w dokumentach urzędowych, instrukcjach czy materiałach edukacyjnych.

Książki łatwe do czytania i rozumienia mogą być przeznaczone dla dzieci, młodzieży i dorosłych. Nie są to „książeczki dla maluchów”, lecz przemyślane narzędzie wspierające samodzielność czytelnika, jego poczucie sprawczości i uczestnictwa w kulturze. Dobrze przygotowany tekst ETR nie infantylizuje odbiorcy – po prostu usuwa zbędne bariery językowe i wizualne.

Najważniejsze cechy książek łatwych do czytania i rozumienia

Teksty łatwe do czytania mają kilka powtarzalnych, rozpoznawalnych cech. Dzięki nim odbiorcy mogą się czuć bezpieczniej, bo wiedzą, czego się spodziewać po takiej publikacji.

• Język prosty i konkretny – krótkie zdania, unikanie skomplikowanych metafor, przenośni i żargonu. Trudniejsze słowa są wyjaśniane w tekście.
• Przejrzysty układ – dużo odstępów między akapitami, wyraźne nagłówki, podział tekstu na krótkie fragmenty, często jedna myśl na akapit.
• Większa i czytelna czcionka – ułatwia korzystanie osobom słabiej widzącym, z dysleksją lub trudnościami koncentracji.
• Wsparcie wizualne – ilustracje, ikony czy piktogramy pomagają zrozumieć treść, a nie tylko „upiększają” książkę.
• Logiczna struktura – czytelnik prowadzony jest krok po kroku; wydarzenia czy informacje są uporządkowane, bez gwałtownych przeskoków.

Te elementy wspólnie tworzą format, który dla wielu osób jest jedyną realną możliwością samodzielnego czytania dłuższych treści. Nawet jeżeli ktoś umie technicznie „składać litery”, zbyt skomplikowany język lub nieczytelny skład graficzny mogą skutecznie odebrać mu radość z lektury.

Standard ETR a „łatwy język” i tekst prosty

Często miesza się kilka określeń: „łatwy język”, „język prosty”, „EASY-TO-READ” czy „teksty uproszczone”. W praktyce różnice bywają subtelne, ale w kontekście książek łatwych do czytania i rozumienia warto je doprecyzować.

• Tekst prosty – to komunikat napisany tak, aby większość dorosłych czytelników zrozumiała go bez wysiłku (np. prosty język w urzędach).
• Easy to read (ETR) – to standard tworzony z myślą o osobach z niepełnosprawnością intelektualną i innymi trudnościami poznawczymi. Wymaga konsultacji z samymi odbiorcami, testowania treści i spełniania konkretnych kryteriów.
• Łatwy język – w Polsce często używany jako luźniejsze określenie tłumaczenia trudniejszych treści na bardziej przystępne, nie zawsze zgodne ze standardem ETR.

Książki łatwe do czytania i rozumienia, zwłaszcza sygnowane logotypami organizacji europejskich (np. Inclusion Europe), zwykle korzystają właśnie ze standardu ETR. Dzięki temu czytelnicy i instytucje mają większą pewność, że dana publikacja jest rzeczywiście dostępna, a nie tylko „udaje uproszczoną”.

Dla kogo są książki łatwe do czytania i rozumienia?

Krąg odbiorców książek w formacie ETR jest znacznie szerszy, niż mogłoby się wydawać. Część osób korzysta z nich przez całe życie, inni – tymczasowo, np. w trakcie nauki języka czy po urazie. Kluczowe jest jedno: książki łatwe do czytania i rozumienia mają wyrównywać szanse, a nie stygmatyzować.

Osoby z niepełnosprawnością intelektualną

To główna grupa, z myślą o której tworzono standard ETR. Osoby z niepełnosprawnością intelektualną często mają za sobą trudne doświadczenia szkolne i długotrwałe poczucie „bycia gorszymi” z powodu problemów z czytaniem. Książki łatwe do czytania mogą ten schemat przełamać.

Publikacje ETR:

• ułatwiają samodzielne zdobywanie informacji (np. o zdrowiu, pracy, prawach obywatelskich),
• wzmacniają poczucie kompetencji – „umiem przeczytać książkę od początku do końca”,
• pozwalają uczestniczyć w życiu kulturalnym na bardziej równych zasadach,
• ułatwiają rozmowy z terapeutami, rodziną czy opiekunami – bo wszyscy odnoszą się do tej samej, zrozumiałej treści.

Praktyczny przykład: dorosła osoba z niepełnosprawnością intelektualną może dzięki książce w ETR samodzielnie zapoznać się z opisem spektaklu teatralnego, wybrać, na co chce pójść, i przygotować się do wizyty w teatrze. Zamiast być „prowadzona” przez innych, staje się współdecydującym uczestnikiem.

Dorośli z niską umiejętnością czytania lub brakami edukacyjnymi

W każdym społeczeństwie jest grupa dorosłych, którzy ukończyli szkołę, ale mają poważne trudności z czytaniem ze zrozumieniem dłuższych tekstów. Powody są różne: zaniedbania edukacyjne, wieloletnie przerwy w nauce, doświadczenia migracyjne, a także specyficzne trudności poznawcze, które wcześniej nie były diagnozowane.

Dla tych osób książki łatwe do czytania i rozumienia są szansą na nadrobienie braków, a przede wszystkim – na odzyskanie zaufania do własnych możliwości. Zamiast zmuszać się do lektury, której i tak nie są w stanie „przerobić”, mogą stopniowo wchodzić w świat literatury i informacji na poziomie dostosowanym do swoich kompetencji.

Takie publikacje dobrze sprawdzają się też w:

• kursach dla dorosłych (np. programy alfabetyzacyjne),
• programach aktywizacji zawodowej,
• organizacjach pozarządowych pracujących z osobami w kryzysie bezdomności czy wykluczenia społecznego.

Osoby z dysleksją i trudnościami w uczeniu się

Dysleksja rozwojowa nie wyklucza miłości do książek, ale często skutecznie ją utrudnia. Długie akapity, drobny druk i gęsty tekst potrafią zmęczyć po kilku minutach. Książki łatwe do czytania i rozumienia – zwłaszcza te przygotowane z myślą także o odbiorcach z dysleksją – upraszczają nie tylko język, ale i formę graficzną.

Osoby z dysleksją korzystają szczególnie na:

• większej interlinii i marginesach,
• krótszych akapitach i logicznych podziałach treści,
• wspierających ilustracjach i infografikach,
• czasem – specjalnie dobranych krojach pisma (choć nie jest to warunek ETR).

Przyjazne edytorsko książki ETR mogą być dla nich „stacją pośrednią” między materiałami typowo szkolnymi a pełnowymiarową literaturą. Ułatwiają też budowanie nawyku czytania dla przyjemności, a nie tylko „na zaliczenie”.

Osoby starsze i z chorobami neurodegeneracyjnymi

Wraz z wiekiem wielu ludzi doświadcza spadku koncentracji, problemów z pamięcią krótkotrwałą i trudności z przeskakiwaniem między wątkami. W przypadku chorób neurodegeneracyjnych (np. demencja, choroba Alzheimera we wczesnych stadiach) te problemy są jeszcze silniejsze.

Książki łatwe do czytania i rozumienia:

• nie przeciążają pamięci – krótkie fragmenty można swobodnie powtarzać,
• zmniejszają frustrację związaną z „gubieniem się” w treści,
• pozwalają dłużej podtrzymać nawyk czytania i kontakt z kulturą,
• są dobrym materiałem do wspólnej lektury z opiekunem lub terapeutą.

Dodatkowym atutem jest większa czcionka i przejrzystość stron. Dzięki temu książka łatwa do czytania często jest po prostu wygodniejsza dla seniora niż tradycyjna, drobno zadrukowana powieść.

Uczący się języka polskiego jako obcego

Osoby uczące się polskiego – migranci, uchodźcy, studenci zagraniczni – również mogą odnieść ogromne korzyści z książek ETR. Prosty, konkretny język, jasna struktura i wsparcie obrazem ułatwiają oswojenie się z nowym systemem językowym.

Takie publikacje pomagają im:

• poszerzać słownictwo w naturalnych kontekstach,
• utrwalać podstawowe konstrukcje gramatyczne,
• poznawać kulturę i realia życia w Polsce,
• przejść w pewnym momencie do trudniejszych książek – już z solidnym fundamentem.

W niektórych krajach istnieją całe serie „lektorów uproszczonych” – adaptacji znanych powieści do poziomów językowych. W Polsce wciąż jest to obszar do rozwoju, ale materiały ETR mogą pełnić podobną funkcję.

Jak rozpoznać książkę łatwą do czytania i rozumienia?

Nie każda „prosta książka” jest automatycznie publikacją w standardzie ETR. Dla opiekunów, bibliotekarzy czy nauczycieli ważne jest, aby umieć rozpoznać te naprawdę dostępne, a nie jedynie reklamowane hasłem „łatwe”.

Oznaczenia ETR i logotypy organizacji

W wielu krajach, w tym coraz częściej w Polsce, książki łatwe do czytania i rozumienia oznacza się specjalnym symbolem. Najpopularniejszy jest znak „Easy-to-Read” wypracowany przez organizację Inclusion Europe: stylizowana para oczu czytająca książkę.

Warto zwracać uwagę na:

• logotypy organizacji osób z niepełnosprawnością intelektualną (np. w Polsce – PSONI i jego koła),
• informacje typu „tekst sprawdzony przez zespół osób z niepełnosprawnością intelektualną”,
• wzmianki o standardzie ETR w opisie książki, na okładce lub w stopce redakcyjnej.

Takie oznaczenia nie są ozdobą marketingową. Świadczą, że treść została przygotowana i przetestowana z udziałem osób, dla których jest przeznaczona. To ogromna różnica w porównaniu z publikacją, którą autor po prostu „napisał prościej”.

Układ graficzny, krój pisma i format

Już pierwszy rzut oka na książkę pozwala wiele powiedzieć o jej dostępności. Poniżej kilka wskaźników, że mamy do czynienia z publikacją łatwą do czytania i rozumienia:

• duża, wyraźna czcionka – zwykle większa niż w standardowych książkach, bez ozdobników, najczęściej bezszeryfowa,
• duże odstępy między wierszami – tekst „oddycha”, nie tworzy zwartego bloku,
• krótkie akapity – zazwyczaj 1–3 zdania, często rozdzielone pustym wierszem,
• brak „ścian tekstu” – każda strona ma wyraźną strukturę, nagłówki, punktory, czasem ramki.

Niektóre książki ETR stosują dodatkowe rozwiązania, jak:

• piktogramy wskazujące ważne informacje,
• kolory wyróżniające definicje lub przykłady,
• marginesy z krótkimi streszczeniami danego fragmentu.

Ważne, by te ozdobniki nie przeciążały strony. Dobra książka łatwa do czytania jest wizualnie uporządkowana i spokojna, niezależnie od tematu.

Język i konstrukcja tekstu

Treść książki łatwej do czytania opiera się na kilku prostych, ale konsekwentnie stosowanych zasadach. Przykładowo:

• jedna myśl na zdanie – unikanie złożonych zdań wielokrotnie złożonych,
• unikanie metafor i skrótów myślowych – „masz prawo złożyć skargę”, a nie „możesz domagać się sprawiedliwości przed odpowiednim organem”,
• konkretne słowa zamiast abstrakcji – „pieniądze, które dostajesz co miesiąc”, a nie „świadczenia przysługujące na mocy ustawy”,
• wyjaśnianie trudnych pojęć – najlepiej od razu po ich użyciu, w prostych słowach.

Tematyka: o czym mówią książki łatwe do czytania

Książki w standardzie ETR obejmują coraz szerszy zakres tematów. To już nie tylko krótkie opowiastki czy broszury informacyjne, ale pełnoprawne publikacje, które mogą zastępować „zwykłe” książki w wielu sytuacjach.

Często spotykane są przede wszystkim:

• przewodniki po prawach i obowiązkach – o świadczeniach, procedurach urzędowych, prawach pacjenta czy zasadach pracy,
• materiały o zdrowiu – jak przygotować się do badań, jak dbać o ciało i psychikę, gdzie szukać pomocy,
• książki o relacjach i emocjach – przyjaźń, rodzina, związki, radzenie sobie ze stresem, żałobą czy konfliktem,
• publikacje o kulturze i historii – uproszczone opisy ważnych wydarzeń, postaci, dzieł sztuki,
• literatura piękna w wersji uproszczonej – opowiadania, krótkie powieści, adaptacje klasyki.

Dobrze dobrany temat często decyduje o tym, czy odbiorca w ogóle sięgnie po książkę. Uczestnicy warsztatów czytelniczych nieraz mówią wprost: „jeśli treść jest dla dzieci, to ja tego nie chcę” – nawet jeśli poziom trudności języka byłby odpowiedni. Dlatego coraz więcej wydawców stara się, by książki łatwe do czytania poruszały sprawy ważne i aktualne: pracę, związki, samodzielność, obywatelskość.

Jak dobrać odpowiednią książkę ETR do konkretnej osoby

Sama etykieta „łatwa do czytania” nie wystarczy. Dwie osoby o podobnych trudnościach mogą mieć zupełnie różne potrzeby i oczekiwania. Przy wyborze książki pomaga kilka prostych pytań.

Po pierwsze – cel korzystania z książki:

• czy chodzi o informację (np. jak załatwić sprawę w urzędzie),
• czy raczej o przyjemność czytania,
• a może o ćwiczenie umiejętności – w ramach terapii, edukacji, treningu?

Po drugie – zainteresowania czytelnika. Dorosłej osobie, która lubi kryminały, lepiej zaproponować prostą opowieść z wątkiem zagadki niż kolejną „historyjkę szkolną”. Często się sprawdza krótkie rozeznanie: rozmowa, przejrzenie półek bibliotecznych, zapytanie o ulubione filmy czy seriale.

Po trzecie – faktyczny poziom trudności. Nawet w obrębie ETR zdarzają się publikacje bardzo proste oraz te „na granicy”. Dobrym nawykiem jest:

• przeczytanie kilku stron na głos wspólnie z osobą, dla której szukamy książki,
• zwrócenie uwagi, czy czytelnik wytrzymuje tempo, czy szybko się męczy lub gubi,
• sprawdzenie, czy po krótkim fragmencie umie opowiedzieć własnymi słowami, o czym była mowa.

Jeśli widoczna jest duża frustracja, warto zejść pół stopnia niżej z poziomem trudności – lepsza książka „zbyt łatwa” niż taka, którą czytelnik porzuci po trzech stronach.

Gdzie szukać książek łatwych do czytania i rozumienia

Dostępność książek ETR w Polsce powoli rośnie, ale wciąż nie są one tak widoczne jak tradycyjne publikacje. Mimo to da się je znaleźć w kilku typach miejsc – zarówno offline, jak i w internecie.

Biblioteki publiczne i pedagogiczne

Coraz więcej bibliotek wprowadza do swoich zbiorów półki z materiałami dostępnymi, w tym z książkami łatwymi do czytania. Najczęściej pojawiają się:

• w działach książki mówionej i dużej czcionki,
• w osobnych strefach dostępności lub inkluzyjnych zbiorów,
• w bibliotekach pedagogicznych obsługujących szkoły specjalne i integracyjne.

Jeśli na półkach nie ma wyraźnie wydzielonych książek ETR, można podejść do bibliotekarza i zapytać o:

• publikacje oznaczone logotypem Easy-to-Read lub PSONI,
• książki w prostym języku dla dorosłych uczniów, osób z niepełnosprawnością intelektualną lub uczących się polskiego.

Biblioteki mają też możliwość zamawiania brakujących tytułów. Opiekun czy terapeuta, który widzi potrzebę, może wspólnie z bibliotekarzem stworzyć mały „pakiet startowy” książek łatwych do czytania dla swojej grupy użytkowników.

Organizacje pozarządowe i ośrodki wsparcia

Duża część książek ETR w Polsce powstaje przy udziale organizacji działających na rzecz osób z niepełnosprawnością intelektualną, osób z doświadczeniem kryzysu psychicznego czy migracji. Często to właśnie tam najłatwiej je znaleźć.

Warto sprawdzić przede wszystkim:

• koła i oddziały PSONI – wiele z nich prowadzi małe biblioteczki lub wypożycza materiały swoim uczestnikom,
• środowiskowe domy samopomocy, warsztaty terapii zajęciowej, dzienne domy pobytu – często mają własne zbiory książek,
• organizacje wspierające migrantów i uchodźców – zwłaszcza tam, gdzie prowadzone są kursy języka polskiego.

Pracownicy takich instytucji zwykle dobrze znają swoje zbiory i potrafią doradzić, od jakich tytułów zacząć. Czasem można też uzyskać materiały w wersji elektronicznej, do wykorzystania podczas zajęć lub indywidualnej pracy w domu.

Wydawnictwa specjalizujące się w ETR

Na rynku działa kilka wydawnictw i zespołów redakcyjnych, które świadomie budują ofertę książek łatwych do czytania. Publikują zarówno materiały informacyjne, jak i literaturę piękną w wersjach uproszczonych.

Przy szukaniu konkretnych tytułów pomaga:

• wejście na stronę wydawnictwa i skorzystanie z filtrów kategorii (np. „łatwe do czytania”, „ETR”, „prostym językiem”),
• przegląd katalogów PDF – często oznaczone są w nich pozycje szczególnie polecane dla osób z trudnościami w czytaniu,
• kontakt mailowy lub telefoniczny z pytaniem o rekomendacje dla konkretnej grupy (np. „dorośli z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym”).

Niektóre wydawnictwa prowadzą też szkolenia dla nauczycieli i terapeutów, łącząc sprzedaż książek z pokazem sposobów pracy z nimi. To dobra okazja, żeby „na żywo” zobaczyć kilka różnych pozycji i wybrać te, które najbardziej pasują do grupy.

Sklepy internetowe i księgarnie wysyłkowe

W zwykłej księgarni stacjonarnej książki ETR bywają rozproszone w różnych działach i łatwo je przeoczyć. W sieci można je wyszukać bardziej precyzyjnie.

Pomagają w tym:

• wpisanie w wyszukiwarkę sklepu fraz takich jak „łatwe do czytania”, „easy-to-read”, „prosty język”,
• sprawdzenie opisu książki – czy pojawiają się tam słowa „ETR”, „tekst prosty i zrozumiały”, „dostosowany do potrzeb”,
• przegląd opinii użytkowników – szczególnie komentarzy nauczycieli, terapeutów, rodziców.

Przy zamawianiu przez internet pomocą są też podglądy kilku pierwszych stron. Dzięki nim można zorientować się, czy krój pisma, interlinia i układ rzeczywiście przypominają standard ETR, a nie tylko „łatwą lekturę młodzieżową”.

Materiały do pobrania online

Obok tradycyjnych książek drukowanych funkcjonuje coraz więcej bezpłatnych lub niskokosztowych materiałów ETR dostępnych w formie plików. Są to m.in.:

• broszury informacyjne o prawach, zdrowiu, bezpieczeństwie,
• krótkie opowiadania i teksty edukacyjne,
• przewodniki po instytucjach: urzędach, placówkach medycznych, instytucjach kultury.

Często udostępniają je:

• ministerstwa i urzędy centralne,
• samorządy miast i gmin,
• organizacje pozarządowe realizujące projekty dostępnościowe.

Do pracy z osobą, która dopiero rozpoczyna przygodę z czytaniem, krótka broszura PDF może być wygodniejsza niż od razu gruba książka. Pliki można wydrukować w większym formacie, włożyć do koszulek lub segregatorów i stopniowo kompletować własny „tom” ulubionych tekstów.

Jak korzystać z książek łatwych do czytania w praktyce

Nawet najlepsza książka ETR nie zadziała, jeśli będzie leżała na półce. W wielu sytuacjach potrzebny jest ktoś, kto pomoże wykorzystać jej potencjał – opiekun, nauczyciel, terapeuta lub bibliotekarz.

Lektura indywidualna z dyskretnym wsparciem

W pracy z dorosłymi osobami niezależność bywa równie ważna jak sama treść. Dlatego dobrym rozwiązaniem jest model, w którym:

• czytelnik sam wybiera książkę z kilku propozycji,
• ma czas na spokojne czytanie – w domu, w ośrodku, w bibliotece,
• opiekujący się nim specjalista jest dostępny „w pogotowiu”, gdy pojawi się pytanie lub trudność.

Sprawdza się np. umówienie krótkiego spotkania po zakończeniu lektury kilku rozdziałów. Wtedy można omówić niezrozumiałe fragmenty, zadać pytania, odnieść treść książki do codziennych sytuacji. Nie ma presji „sprawdzania” czytelności, bardziej chodzi o wspólne przeżywanie i porządkowanie tego, co się przeczytało.

Czytanie wspólne w małych grupach

W wielu placówkach świetnie działa model klubów czytelniczych opartych na książkach łatwych do czytania. Zajęcia wyglądają zwykle tak:

1. Grupa 4–8 osób spotyka się raz w tygodniu.
2. Prowadzący wybiera tekst – fragment książki ETR, opowiadanie lub broszurę tematyczną.
3. Uczestnicy czytają na zmianę na głos krótkie fragmenty, albo słuchają, gdy czyta prowadzący.
4. Po lekturze rozmawia się o treści, uczuciach, skojarzeniach, a czasem wykonuje proste ćwiczenia (rysunek, scenka, praca w parach).

Taki sposób pracy:

• pomaga przełamać lęk przed czytaniem na forum,
• pozwala od razu wyjaśniać niezrozumiałe słowa,
• wzmacnia relacje w grupie – książka staje się pretekstem do rozmowy, a nie celem samym w sobie.

Dobrym pomysłem bywa wprowadzenie prostych zasad: szanujemy tempo czytania innych, nie śmiejemy się z potknięć, każdy może odmówić czytania na głos, jeśli ma gorszy dzień.

Łączenie tekstu z obrazem, ruchem i doświadczeniem

Dla wielu osób samo siedzenie z książką bywa nużące, nawet jeśli tekst jest prosty. Wtedy pomaga dodanie innych form aktywności. Kilka przykładów:

• po przeczytaniu rozdziału o wizycie u lekarza – symulacja rozmowy pacjenta z rejestratorką,
• do opowiadania o podróży – mapa trasy i wspólne planowanie kolejnych etapów,
• przy książce o emocjach – rysowanie „mapy uczuć” bohatera lub własnej.

Tego typu działania ułatwiają zapamiętanie treści, a jednocześnie pokazują, że książka ma bezpośredni związek z codziennością. Czytelnik doświadcza, że to, co czyta, można „przełożyć” na realne działania.

Wsparcie rodziny i otoczenia

Czasem największą przeszkodą nie są same trudności w czytaniu, lecz wstyd i przekonanie „to nie dla mnie”. Wtedy ogromną rolę odgrywa najbliższe otoczenie.

Rodzic, partner czy dorosłe dziecko mogą pomóc, gdy:

• traktują książki ETR jak normalną lekturę, a nie jak „materiały ćwiczeniowe”,
• są gotowi siąść obok i czytać ten sam tekst – każdy we własnym egzemplarzu lub wspólnie,
• nie komentują błędów w czytaniu, za to zauważają postęp („dziś przeczytałeś dwa rozdziały, ostatnio był jeden”).

Wspólne czytanie może też być prostym rytuałem: kilkanaście minut wieczorem, jedna strona do kawy, rozdział w weekend. Niezależnie od wieku, poczucie, że ktoś towarzyszy w kontakcie z tekstem, mocno zwiększa szanse, że książka zostanie doczytana do końca.

Dobór poziomu trudności i tematyki do czytelnika

Jednym z najczęstszych błędów przy sięganiu po książki łatwe do czytania jest dobór lektury wyłącznie według poziomu tekstu, a nie według zainteresowań osoby. Prosty język pomaga, ale to temat sprawia, że chce się czytać dalej.

Przy wyborze książki warto zderzyć ze sobą trzy elementy:

• zainteresowania i doświadczenia życiowe – czytelnik szybciej zrozumie to, co dotyczy znanych mu sytuacji,
• poziom językowy – zbyt trudny zniechęca, zbyt łatwy bywa nużący,
• forma graficzna – jedni lubią dużo ilustracji i krótkie akapity, inni wolą bardziej „dorosły” wygląd książki.

W praktyce bywa tak, że dorosła osoba z niepełnosprawnością intelektualną pyta o książkę o pracy, związkach albo kryminał – a dostaje lekturę o zwierzątkach, bo „jest prosta”. Lepiej szukać tytułów, które traktują temat poważnie, a upraszczają wyłącznie język i układ strony.

Jak rozpoznać właściwy poziom książki ETR

Ocena poziomu trudności jest łatwiejsza, gdy ma się w ręku choć kilka stron. Pomaga szybki „test trzech minut”:

1. Czytelnik czyta głośno krótki fragment (1–2 strony).
2. Obserwujemy liczbę zatrzymań, próśb o wyjaśnienie, widoczne zmęczenie.
3. Na końcu prosimy o krótkie opowiedzenie, o czym był tekst.

Jeśli pojawia się dużo zacięć, a po lekturze treść „rozpływa się” i trudno ją streścić, poziom jest za wysoki. Jeżeli czytanie idzie płynnie, ale osoba mówi: „to jak dla dzieci”, można zaproponować podobny temat w nieco trudniejszej wersji albo z mniejszą liczbą ilustracji.

Przydatne kryteria oceny:

• długość zdań – w tekstach ETR krótkie, pojedyncze zdania występują częściej niż wielokrotnie złożone,
• liczba nowych pojęć na stronie – im więcej specjalistycznych słów, tym większe ryzyko przeciążenia,
• spójność układu – stałe miejsce tytułów, podpisów, numeracji stron, niewielka liczba ozdobników.

Dopasowanie tematów do różnych grup odbiorców

Ta sama książka może być strzałem w dziesiątkę dla jednej osoby i całkowicie nietrafiona dla innej. Przy planowaniu zakupu lub wypożyczenia lektur pomaga proste rozeznanie w grupie.

Dla kilku typowych odbiorców sprawdzają się różne zakresy tematów:

• Dorośli z niepełnosprawnością intelektualną – codzienność (dom, praca, zakupy), relacje, zdrowie, prawa obywatelskie, proste kryminały, historie o samodzielności.
• Osoby po udarze lub urazach mózgu – teksty o rehabilitacji, organizacji dnia, emocjach związanych z chorobą, ale też krótkie opowiadania z humorem, które odciągają myśli od leczenia.
• Seniorzy z początkiem demencji – wspomnienia z dzieciństwa i młodości, dawne zwyczaje, fotografie z opisami, opowiadania o znajomych realiach (wieś, małe miasta, praca w konkretnych zawodach).
• Migranci uczący się języka polskiego – opisy urzędów, rozkład dnia, transport, praca, teksty o kulturze i zwyczajach, dialogi z życia wzięte.

Zanim sięgnie się po książkę ETR, można zadać kilka prostych pytań: Co lubisz oglądać w telewizji? O czym chcesz się dowiedzieć? Czy wolisz historie prawdziwe, czy zmyślone? Odpowiedzi pomagają wybrać lekturę, która będzie „o czymś ważnym” dla czytelnika.

Tworzenie własnych materiałów łatwych do czytania

Nie zawsze uda się znaleźć gotową książkę na interesujący temat. Wtedy dobrym rozwiązaniem jest przygotowanie prostych tekstów samodzielnie – zwłaszcza w szkołach, placówkach wsparcia i organizacjach.

Podstawowe zasady pisania w stylu ETR

Profesjonalne standardy easy-to-read są rozbudowane, ale w codziennej pracy wystarczy kilka reguł, które od razu podnoszą czytelność:

• jedna myśl w jednym zdaniu, bez rozbudowanych wtrąceń,
• krótkie akapity – 2–3 zdania, po których jest wyraźna przerwa,
• proste słowa – zamiast „świadczenie pieniężne” lepiej „pieniądze z urzędu”, a trudniejsze pojęcie można objaśnić w nawiasie,
• konkretne przykłady – mniej abstrakcji, więcej sytuacji z życia,
• spójność terminów – jeśli raz piszemy „lekarz rodzinny”, nie zmieniamy tego potem na „internistę” bez wyjaśnienia.

Pomocne jest też głośne czytanie własnego tekstu. Jeśli przy niektórych zdaniach trzeba się zatrzymać lub samemu poprawia się szyk, warto je uprościć.

Układ strony i grafika

Osoba czytająca w pierwszej kolejności widzi stronę, a dopiero potem słowa. Dlatego układ ma ogromne znaczenie dla komfortu lektury. Dobrze sprawdzają się:

• większy rozmiar czcionki (np. 14–16 pkt w druku),
• duża interlinia – więcej „powietrza” między wierszami,
• wyrównanie do lewej – bez justowania, które tworzy „dziury” między słowami,
• wyraźne nagłówki dzielące tekst na krótkie części.

Ilustracje i piktogramy pomagają, o ile nie przytłaczają tekstu. Dobrze, gdy obrazek jest bezpośrednio związany z treścią obok, a nie tylko „dla ozdoby”. Przy materiałach informacyjnych sprawdzają się proste ikonki (telefon, dom, lekarz, autobus) umieszczone zawsze w tym samym miejscu.

Włączanie odbiorców w tworzenie tekstów

Silnym narzędziem jest współtworzenie książek i broszur razem z osobami, które później będą z nich korzystać. Może to wyglądać bardzo prosto:

• wspólne spisanie ważnych pytań na dany temat,
• ułożenie krótkich odpowiedzi prostym językiem na tablicy lub kartkach,
• wybranie najjaśniejszych sformułowań i złożenie z nich gotowej broszury.

Tak powstają np. „domowe instrukcje” – jak korzystać z pralki, jak przygotować prosty obiad, co spakować do lekarza. Uczestnicy warsztatów częściej sięgają po materiały, które powstały „z ich słów”, niż po gotowe ulotki z zewnątrz.

Rola specjalistów: nauczycieli, terapeutów, bibliotekarzy

Osoby pracujące z czytelnikami o specjalnych potrzebach często stają się nieformalnymi przewodnikami po świecie książek ETR. Nie chodzi o to, by znać wszystkie tytuły, lecz by umieć zadać właściwe pytania i zaproponować pierwszy krok.

Rozmowa wstępna przed doborem książki

Zamiast od razu sięgać po pierwszą z brzegu pozycję, lepiej zacząć od krótkiej rozmowy. Kilka pytań, które wiele wyjaśniają:

• „Co ostatnio czytałeś / czytałaś?” – jeśli nic, można zapytać o filmy lub seriale.
• „Czy wolisz historie prawdziwe czy wymyślone?”
• „Czy lubisz, kiedy w książce są obrazki?”
• „Wolisz czytać samodzielnie, czy żeby ktoś był obok?”

Na tej podstawie łatwiej zaproponować jedną–dwie konkretne książki i nie przytłaczać osoby wyborem z całej półki. Dobrą praktyką jest pozostawienie prawa do zmiany zdania: jeśli po kilku stronach lektura „nie wciągnie”, można ją bez wahania zamienić.

Budowanie małych rytuałów czytelniczych

Regularność w kontakcie z książką jest często ważniejsza niż długość pojedynczej sesji. Specjaliści mogą pomóc zbudować proste rytuały:

• „5 minut na początek zajęć” – wspólne przeczytanie jednego krótkiego tekstu ETR,
• „jedna strona po obiedzie” w domu pomocy czy na oddziale szpitalnym,
• „książka w plecaku” – zawsze pod ręką, aby sięgnąć po nią w poczekalni lub podczas dojazdu.

Z czasem wiele osób zaczyna samodzielnie sięgać po kolejne strony bez przypominania. Książka przestaje być „zadaniem terapeutycznym”, a staje się częścią dnia.

Notowanie postępów i trudności

W pracy długoterminowej pomaga prosta dokumentacja – nie po to, by oceniać, lecz by lepiej planować kolejne kroki. Może to być zwykły zeszyt czy karta czytelnika, gdzie zapisuje się:

• jakie tytuły były czytane,
• z czym pojawiły się trudności (słownictwo, długość, temat),
• co szczególnie się spodobało.

Dzięki temu łatwiej unikać powtarzania błędów (np. za długich tekstów) i świadomie wprowadzać małe wyzwania – trochę dłuższy rozdział, więcej dialogów, nieco mniej ilustracji.

Znaczenie książek łatwych do czytania dla samodzielności

Dla wielu osób kontakt z książkami ETR nie jest wyłącznie ćwiczeniem czytania. To także droga do większej kontroli nad własnym życiem – choćby w małych sprawach.

Orientowanie się w sprawach urzędowych i zdrowotnych

Broszury łatwe do czytania o prawach pacjenta, zasadach przyznawania świadczeń czy obowiązkach pracownika pomagają przejść przez sytuacje, które wcześniej wydawały się nie do ogarnięcia. Jeśli tekst jasno tłumaczy, co zabrać do urzędu, gdzie się zgłosić i jakie pytania można zadać, poziom lęku znacząco spada.

W placówkach, które konsekwentnie wprowadzają materiały ETR, osoby korzystające z ich usług częściej:

• zadają pytania o swoje prawa,
• wypełniają proste formularze z mniejszą pomocą,
• wracają z mniejszą ilością nieporozumień („nikt mi tego nie powiedział”).

Poczucie wpływu i sprawczości

Przeczytanie do końca pierwszej książki – nawet cienkiej, z dużym drukiem – bywa przełomem. Pojawia się doświadczenie: „potrafię”, „dam radę”. Niektórzy zaczynają od krótkiej historii, a potem pytają o gazetę, stronę internetową, prostą instrukcję obsługi sprzętu.

Każdy taki krok zwiększa pole samodzielności. Osoba, która samodzielnie czyta rozkład jazdy lub informacje na tablicy ogłoszeń, mniej polega na innych i odważniej podejmuje decyzje. Książki łatwe do czytania pełnią tu rolę treningową, ale także symboliczną – pokazują, że świat słowa pisanego nie jest zamknięty.

Jak szukać informacji o nowych tytułach

Rynek książek ETR i publikacji prostym językiem rozwija się dynamicznie. Nowe pozycje pojawiają się zarówno w wydawnictwach specjalistycznych, jak i w instytucjach publicznych, które zaczynają dostrzegać potrzeby osób mających trudności z czytaniem.

Śledzenie aktualności w instytucjach i organizacjach

Dobrym źródłem informacji są profile i strony internetowe:

• organizacji działających na rzecz osób z niepełnosprawnością intelektualną,
• instytucji kultury prowadzących projekty dostępnościowe,
• bibliotek wojewódzkich i miejskich, które często chwalą się nowymi nabytkami.

Warto też pytać bezpośrednio przy okazji konferencji, szkoleń czy warsztatów – wiele materiałów powstaje „przy projektach” i nie zawsze trafia do szerokiej sprzedaży, ale można je otrzymać w formie elektronicznej.

Wymiana doświadczeń między praktykami

Nauczyciele, terapeuci i bibliotekarze coraz częściej dzielą się swoimi listami polecanych tytułów. Czasem są to proste arkusze z oceną: dla kogo, na jaki poziom, co było trudne. Taka „poczta pantoflowa” bywa bardziej użyteczna niż oficjalne katalogi.

Jeśli kilka placówek współpracuje ze sobą, można zorganizować obieg książek ETR – raz na kilka miesięcy robiona jest „wymiana” tytułów. Dzięki temu bez dużych wydatków uczestnicy różnych ośrodków poznają więcej tekstów, a każda książka pracuje znacznie intensywniej niż pojedynczy egzemplarz stojący w jednej szafce.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Co to są książki łatwe do czytania i rozumienia (ETR)?

Książki łatwe do czytania i rozumienia (ETR, Easy to Read) to publikacje przygotowane tak, aby były dostępne dla osób, którym trudniej czytać standardowe teksty. Łączą prostszy, konkretny język z przejrzystym układem, większą czcionką i krótszymi zdaniami.

Celem ETR nie jest „dziecinne” uproszczenie treści, ale usunięcie barier językowych i wizualnych. Dzięki temu więcej osób może samodzielnie korzystać z literatury, informacji i kultury.

Dla kogo są przeznaczone książki łatwe do czytania i rozumienia?

Standard ETR powstał głównie z myślą o osobach z niepełnosprawnością intelektualną, ale z takich książek korzysta znacznie szersza grupa czytelników. Sięgają po nie m.in. dorośli z niską umiejętnością czytania, osoby z dysleksją, seniorzy oraz osoby z chorobami neurodegeneracyjnymi.

W praktyce z książek ETR może skorzystać każdy, kto potrzebuje wolniejszego tempa, prostszego języka i bardziej uporządkowanej formy tekstu – także osoby uczące się języka polskiego jako obcego.

Jak rozpoznać książkę w standardzie ETR w księgarni lub bibliotece?

Wiele publikacji łatwych do czytania jest oznaczanych specjalnymi piktogramami lub logotypami, np. międzynarodowym znakiem Easy-to-Read (często używanym przez organizacje zrzeszone w Inclusion Europe). W opisie książki pojawia się też zwykle informacja „ETR”, „easy-to-read” lub „łatwe do czytania i rozumienia”.

Warto zwrócić uwagę, czy książka ma: większą, czytelną czcionkę, duże odstępy między akapitami, krótkie rozdziały, a także ilustracje pomagające zrozumieć treść. Jeśli masz wątpliwości, dobrze jest zapytać bibliotekarza lub księgarza o dział z książkami ETR.

Czym się różni ETR od „łatwego języka” i „tekstu prostego”?

„Tekst prosty” to komunikat napisany tak, aby większość dorosłych odbiorców zrozumiała go bez większego wysiłku – np. proste pisma urzędowe. „Łatwy język” w Polsce często oznacza ogólne uproszczenie trudniejszych treści, ale bez ścisłych zasad.

ETR (Easy to Read) to konkretny standard, opracowany dla osób z niepełnosprawnością intelektualną i innymi trudnościami poznawczymi. Wymaga on testowania tekstu z odbiorcami, stosowania szczegółowych wytycznych i dbałości zarówno o język, jak i o układ graficzny publikacji.

Jakie są najważniejsze cechy książek łatwych do czytania i rozumienia?

Książki ETR mają kilka wspólnych, powtarzalnych cech, które ułatwiają lekturę osobom z różnymi trudnościami poznawczymi i czytelniczymi.

• Prosty, konkretny język – krótkie zdania, unikanie metafor i żargonu, wyjaśnianie trudnych słów.
• Przejrzysty układ – krótkie akapity, czytelne nagłówki, jedna myśl na fragment tekstu.
• Większa, wyraźna czcionka oraz większe odstępy między wierszami.
• Wsparcie wizualne – ilustracje, ikony, piktogramy pomagające zrozumieć treść.
• Logiczna, krok po kroku prowadzona struktura bez gwałtownych przeskoków w treści.

Czy książki ETR są tylko dla dzieci albo „dla osób z niepełnosprawnością”?

Nie. Wiele książek ETR jest tworzonych specjalnie dla młodzieży i dorosłych, także w tematach poważnych, jak praca, zdrowie, prawa obywatelskie czy kultura. Teksty te mają pomagać w samodzielnym podejmowaniu decyzji i uczestnictwie w życiu społecznym, a nie stygmatyzować odbiorców.

Korzystanie z ETR nie oznacza „niższego poziomu”, tylko dopasowanie formy przekazu do aktualnych możliwości czytelnika. Dla części osób jest to wsparcie tymczasowe, dla innych – klucz do stałego korzystania z książek i informacji.

Gdzie można znaleźć książki łatwe do czytania i rozumienia?

Książek ETR warto szukać przede wszystkim w większych bibliotekach publicznych, bibliotekach pedagogicznych oraz w instytucjach, które prowadzą działania na rzecz osób z niepełnosprawnościami. Coraz częściej mają one osobne półki lub katalogowe oznaczenia dla publikacji w standardzie ETR.

Część tytułów jest dostępna także w księgarniach internetowych oraz w formie bezpłatnych PDF-ów na stronach organizacji pozarządowych i instytucji publicznych. Pomocne może być wpisanie w wyszukiwarkę fraz „książki ETR”, „easy-to-read po polsku” lub „łatwe do czytania i rozumienia”.

Najważniejsze punkty

• Książki łatwe do czytania i rozumienia (ETR) to publikacje tworzone tak, aby osoby mające trudności z tradycyjną lekturą mogły samodzielnie czytać i rozumieć treści.
• Oprócz prostego, konkretnego języka kluczowe są: przejrzysty układ, większa czytelna czcionka, krótkie fragmenty tekstu, ilustracje oraz logiczna, przewidywalna struktura.
• Standard ETR wywodzi się z ruchu na rzecz praw osób z niepełnosprawnością intelektualną i ma gwarantować dostęp do informacji i kultury „w formie, którą da się samodzielnie zrozumieć”.
• Teksty ETR różnią się od ogólnie „prostego języka” – są projektowane specjalnie z myślą o osobach z trudnościami poznawczymi, testowane z odbiorcami i podlegają określonym kryteriom jakości.
• Książki ETR nie są przeznaczone wyłącznie dla dzieci; mają wspierać samodzielność czytelnika w każdym wieku, bez infantylizowania treści i bez stygmatyzowania odbiorcy.
• Dla osób z niepełnosprawnością intelektualną książki ETR umożliwiają samodzielne zdobywanie informacji, wzmacniają poczucie kompetencji i ułatwiają udział w życiu kulturalnym.
• Dorośli z niską umiejętnością czytania lub brakami edukacyjnymi mogą dzięki ETR stopniowo nadrabiać zaległości i odzyskiwać zaufanie do własnych możliwości czytelniczych.