Dostępność urzędu: kiedy możesz żądać tłumacza PJM i jak to zgłosić

Podstawa prawna prawa do tłumacza PJM w urzędzie

Najważniejsze akty prawne dotyczące tłumacza PJM

Prawo do skorzystania z tłumacza Polskiego Języka Migowego (PJM) w urzędzie nie jest „uprzejmością” urzędnika, tylko konkretnym obowiązkiem wynikającym z przepisów. Kluczowe są trzy grupy regulacji: ustawy krajowe, przepisy wykonawcze oraz prawo międzynarodowe ratyfikowane przez Polskę.

Do najistotniejszych aktów należą w szczególności:

• Ustawa z dnia 19 sierpnia 2011 r. o języku migowym i innych środkach komunikowania się – reguluje prawo osób niesłyszących, słabosłyszących i głuchoniewidomych do korzystania z usług tłumacza, w tym PJM, SJM i SKOGN.
• Ustawa z dnia 4 kwietnia 2019 r. o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych – wymusza dostępność komunikacji, także w kontekście informacji o tłumaczu PJM i sposobie jego zamówienia.
• Ustawa z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami (tzw. ustawa o dostępności) – wprowadza obowiązek zapewniania dostępności m.in. komunikacyjnej w urzędach.
• Konwencja ONZ o prawach osób niepełnosprawnych (KPON) – szczególnie art. 9 (dostępność) i art. 21 (wolność wyrażania opinii i dostęp do informacji).

Dzięki tym przepisom osoba głucha lub słabosłysząca może żądać zapewnienia tłumacza PJM w kontakcie z organem administracji publicznej. Nie jest to „prośba”, tylko realizacja ustawowego prawa, które urząd musi wypełnić, a nie tylko „może” spełnić.

Kim jest „podmiot zobowiązany” do zapewnienia tłumacza

Ustawa o języku migowym posługuje się pojęciem „podmiot zobowiązany”. W praktyce chodzi o wszystkie jednostki administracji publicznej i niektóre inne instytucje, które wykonują zadania publiczne. Najczęściej będą to:

• urzędy gmin, miast, starostwa powiatowe, urzędy marszałkowskie,
• urzędy skarbowe, ZUS, KRUS,
• komendy policji, straż miejska, straż graniczna,
• szpitale i przychodnie publiczne, NFZ, sanepid,
• szkoły i uczelnie publiczne, poradnie psychologiczno-pedagogiczne,
• wojewodowie, ministerstwa, inne centralne organy administracji rządowej,
• jednostki organizacyjne samorządu (np. MOPS, PCPR).

W dużym uproszczeniu: jeśli instytucja wykonuje zadania z pieniędzy publicznych i ma kontakt z obywatelami, zazwyczaj jest podmiotem zobowiązanym. Oznacza to konieczność zapewnienia kontaktu z osobą z niepełnosprawnością słuchu w formie, którą ta osoba wybierze, w tym poprzez tłumacza PJM.

Zakres obowiązku zapewnienia dostępności komunikacyjnej

Obowiązek zapewnienia tłumacza PJM nie ogranicza się tylko do „ważnych” spraw, jak np. sprawy sądowe lub podatkowe. Dotyczy każdego kontaktu osoby uprawnionej z urzędem – niezależnie od tego, czy sprawa jest złożona, czy dotyczy prostego zaświadczenia. Obejmuje to:

• składanie wniosków, odwołań, pism,
• rozmowy przy okienku, przyjmowanie stron, konsultacje,
• udział w postępowaniach administracyjnych, przesłuchaniach, wyjaśnieniach,
• spotkania informacyjne, komisje, posiedzenia rad,
• odbiór decyzji i wyjaśnienia ich treści.

Osoba uprawniona ma prawo samodzielnie decydować, jakie narzędzie komunikacji jest dla niej odpowiednie: tłumacz PJM, tłumacz SJM, tłumacz SKOGN, komunikacja pisemna, mailowa, telefon przez pośrednika itp. Urząd nie może narzucać, że „wystarczy napisać na kartce” albo „mamy tylko pisemne wyjaśnienia”, jeżeli osoba żąda kontaktu z tłumaczem PJM.

Kto może żądać tłumacza PJM w urzędzie

Osoba uprawniona – kogo obejmuje ochrona

Ustawa o języku migowym posługuje się terminem „osoba uprawniona”. Zaliczają się do niej:

• osoby niesłyszące,
• osoby słabosłyszące,
• osoby głuchoniewidome.

Nie ma obowiązku przedstawiania orzeczenia o niepełnosprawności, legitymacji osoby niepełnosprawnej czy zaświadczenia lekarskiego, aby korzystać z ustawy. Wystarczy, że osoba oświadczy, iż jest niesłysząca / słabosłysząca / głuchoniewidoma i potrzebuje wsparcia tłumacza PJM. Żądanie może być zgłoszone zarówno przez samą osobę uprawnioną, jak i przez jej przedstawiciela, pełnomocnika lub opiekuna.

Rodziny i bliscy – kiedy też mają prawo do tłumacza

W życiu często zdarza się, że do urzędu przychodzi osoba słysząca, ale sprawa dotyczy bliskiej osoby głuchej, np. dziecka lub współmałżonka. Jeśli spotkanie dotyczy praw, obowiązków lub sytuacji tej osoby głuchej (np. świadczenia pielęgnacyjnego, orzeczenia o niepełnosprawności dziecka, świadczeń rodzinnych), również można żądać obecności tłumacza PJM, aby:

• osoba głucha mogła aktywnie uczestniczyć w załatwianiu sprawy,
• zrozumiała skutki decyzji, którą podejmuje rodzic/opiekun,
• nie była „pomijana” w rozmowie, gdy urzędnik zwraca się wyłącznie do osoby słyszącej.

Dobrym rozwiązaniem jest wtedy wskazanie w zgłoszeniu, że w spotkaniu wezmą udział np. dziecko głuche i słyszący rodzic, i że tłumacz PJM ma obsługiwać całą rozmowę. Z punktu widzenia urzędu sprawa jest prosta: wystarczy, że w zgłoszeniu pojawi się wyraźna informacja, że potrzebny jest tłumacz PJM.

Dzieci, młodzież i osoby ubezwłasnowolnione

W przypadku dzieci oraz osób ubezwłasnowolnionych prawo do tłumacza PJM jest realizowane poprzez opiekuna prawnego lub rodzica. To on:

• zgłasza potrzebę zapewnienia tłumacza,
• ustala termin spotkania,
• dba o to, by dziecko lub podopieczny rozumieli przebieg sprawy dzięki tłumaczeniu.

Dla przykładu: rodzic głuchego dziecka składa wniosek o orzeczenie o niepełnosprawności w powiatowym zespole do spraw orzekania. Choć rodzic jest słyszący, ma prawo zażądać tłumacza PJM, aby dziecko mogło uczestniczyć, zadawać pytania i rozumieć odpowiedzi komisji. Ustawa nie ogranicza wieku osoby uprawnionej – dziecko głuche także jest osobą uprawnioną, a prawo wykonuje przez rodzica.

Jakie formy tłumaczenia i komunikacji możesz wybrać

PJM, SJM, SKOGN – czym się różnią

Osoba uprawniona może skorzystać z trzech podstawowych form tłumaczenia migowego:

• PJM – Polski Język Migowy – naturalny język społeczności Głuchych w Polsce, z własną gramatyką i strukturą, niezależną od języka polskiego.
• SJM – system językowo-migowy – sztuczny system oparty na polszczyźnie, w którym „dopisuje się” znaki do słów języka polskiego; bywa łatwiejszy dla osób, które późno ogłuchły.
• SKOGN – sposób komunikowania się osób głuchoniewidomych – najczęściej komunikacja dotykowa, znaki w dotyku, alfabet Lorma, brajl itp.

Jeśli posługujesz się PJM, masz prawo wyraźnie zażądać właśnie tej formy tłumaczenia. Urząd nie może narzucić SJM zamiast PJM z powodu np. tańszego tłumacza czy łatwiejszej organizacji. W zgłoszeniu dobrze jest napisać wprost: „proszę o zapewnienie tłumacza PJM (Polskiego Języka Migowego)”.

Inne środki komunikowania się

Poza tłumaczem PJM ustawa przewiduje też inne formy kontaktu, które urząd powinien udostępniać, m.in.:

• komunikację e-mailową,
• komunikację SMS/MMS (np. umówienie wizyty przez SMS),
• komunikację faksem (choć dziś rzadko używaną),
• komunikację online – formularze, czat, wideorozmowę z tłumaczem,
• kontakt za pośrednictwem tłumacza-pracownika urzędu (np. pracownika znającego PJM).

To przydatne uzupełnienie, ale nie zastępuje prawa do tłumacza PJM, jeśli osoba wyraźnie go żąda. Urząd nie może powiedzieć: „nie damy tłumacza, bo można napisać maila”. Takie argumenty łamią ustawę i mogą być podstawą skargi.

Kiedy wybrać tłumacza PJM, a kiedy inne rozwiązanie

W praktyce różne formy komunikacji sprawdzą się w różnych sytuacjach. Wybór należy do osoby uprawnionej, ale dobrze go przemyśleć:

• Tłumacz PJM – przydatny, gdy sprawa jest skomplikowana (np. podatki, świadczenia, budowa domu), gdy trzeba zadawać wiele pytań, wyjaśniać szczegóły, podpisać ważne dokumenty lub gdy masz ograniczoną znajomość języka polskiego pisanego.
• Komunikacja pisemna (e‑mail, kartka) – dobra, jeśli dobrze posługujesz się polszczyzną, a sprawa jest prosta i jasno opisana, np. prośba o wydanie zaświadczenia, prosty wniosek.
• Wideotłumacz online – korzystny, gdy urząd ma taką usługę i sprawę można załatwić przy okienku z pomocą zdalnego tłumacza na ekranie.

Warto też brać pod uwagę własne doświadczenie. Jeśli przy poprzednich wizytach w urzędzie komunikacja pisemna prowadziła do nieporozumień, długich wyjaśnień, poprawek i odwołań, lepiej od razu zgłosić potrzebę tłumacza PJM i oszczędzić sobie nerwów oraz czasu.

Kiedy i w jakich sprawach możesz żądać tłumacza PJM

Standardowe wizyty w urzędzie

Najczęstsza sytuacja: osoba głucha przychodzi do urzędu gminy, ZUS lub innej instytucji, aby załatwić konkretną sprawę. Tłumacz PJM może być żądany przy:

• składaniu wniosku o dowód osobisty, paszport, zameldowanie,
• załatwianiu spraw podatkowych, np. w urzędzie skarbowym,
• sprawach z zakresu świadczeń rodzinnych, 500+, dodatków mieszkaniowych,
• wnioskach o orzeczenie o niepełnosprawności, dofinansowaniach PFRON,
• sprawach budowlanych, planistycznych, lokalowych.

Nie ma znaczenia, czy sprawa jest drobna, czy poważna. Każda sprawa urzędowa, w której bierze udział osoba uprawniona, może być prowadzona z udziałem tłumacza PJM, o ile osoba zażąda go w przewidzianym przez ustawę trybie.

Postępowania administracyjne i czynności procesowe

Szczególnie wrażliwym obszarem są postępowania, w których zapadają decyzje o prawach lub obowiązkach obywatela. Chodzi m.in. o:

• postępowania administracyjne (np. odebranie świadczenia, odmowa przyznania zasiłku),
• postępowania podatkowe, kontrolne,
• postępowania w sprawach budowlanych, środowiskowych, transportowych,
• czynności związane z przesłuchaniami, składaniem wyjaśnień, oświadczeń.

Jeżeli osoba głucha lub słabosłysząca bierze udział w takim postępowaniu, urząd ma szczególny obowiązek zapewnić jej realne zrozumienie przebiegu sprawy. Odmowa tłumacza PJM w takiej sytuacji może skutkować nawet nieważnością pewnych czynności lub możliwością podważenia decyzji z powodu naruszenia prawa do udziału strony w postępowaniu.

Spotkania zbiorowe i konsultacje społeczne

Urzędy organizują też różnego rodzaju spotkania, na których informują mieszkańców o planowanych zmianach, inwestycjach, programach wsparcia. Należą tu m.in.:

• konsultacje społeczne dotyczące planów miejscowych czy remontów dróg,
• spotkania informacyjne np. o programach dotacyjnych,
• posiedzenia rad gmin, powiatów, sejmików województw otwarte dla mieszkańców.

Wydarzenia publiczne, uroczystości i sytuacje nagłe

Z tłumacza PJM można korzystać nie tylko przy „biurkowych” sprawach. Obowiązek zapewnienia dostępności dotyczy również wydarzeń organizowanych lub współorganizowanych przez urząd, takich jak:

• uroczyste wręczenia nagród, odznaczeń,
• spotkania mieszkańców z władzami miasta lub gminy,
• dyżury poselskie, senatorskie lub radnych prowadzone w budynku urzędu,
• dni otwarte, pikniki informacyjne, targi pracy współorganizowane przez urząd.

Jeżeli z zapowiedzi wynika, że podczas wydarzenia będą przekazywane istotne informacje (np. o zmianach w komunikacji, ulgach, lokalnych programach wsparcia) i zgłosi się osoba uprawniona, urząd powinien zadbać o tłumacza PJM. Dotyczy to również sytuacji, w których urząd zaprasza konkretną osobę głuchą jako uczestnika lub gościa, np. przy odbieraniu wyróżnienia.

Są też sytuacje nagłe, nieplanowane – na przykład potrzeba złożenia pilnego wniosku o świadczenie kryzysowe czy zgłoszenia przemocy w rodzinie. Tu organizacja tłumacza „z dnia na dzień” bywa trudniejsza, lecz ustawowy obowiązek nadal istnieje. Jeżeli urząd nie jest w stanie zapewnić tłumacza natychmiast, powinien:

• zapewnić dostęp do wideotłumacza, jeśli ma taką usługę,
• zaplanować możliwie najszybszy termin spotkania z tłumaczem PJM,
• nie wymuszać na osobie uprawnionej rezygnacji z tłumacza na rzecz kartki papieru.

Jak zgłosić potrzebę tłumacza PJM krok po kroku

Gdzie szukać informacji w danym urzędzie

Każdy urząd powinien w Biuletynie Informacji Publicznej oraz na swojej stronie internetowej opublikować informacje o sposobach kontaktu dla osób ze szczególnymi potrzebami. Najczęściej znajdują się one w zakładkach typu:

• „Dostępność”, „Osoby z niepełnosprawnościami”,
• „Jak załatwić sprawę”, „Kontakt dla osób głuchych”.

W tych miejscach powinny być wskazane:

• adresy e‑mail i numery telefonów/SMS do zgłaszania potrzeb,
• formularze online do zamówienia tłumacza PJM,
• informacje o terminach, w jakich trzeba zgłosić żądanie (np. co najmniej 3 dni robocze przed wizytą).

Jeżeli na stronie brakuje takich danych, można wysłać zwykłego e‑maila na ogólny adres urzędu i w treści wyraźnie napisać, że chodzi o realizację uprawnień z ustawy o języku migowym oraz zapewnienie tłumacza PJM.

Forma zgłoszenia: e‑mail, formularz, SMS, osobiście

Prawo nie narzuca jednego sposobu zgłoszenia. Do wyboru jest kilka kanałów – korzysta się z tego, który jest najwygodniejszy i dostępny w danym urzędzie:

• e‑mail – najczęściej używany, pozwala dokładnie opisać sprawę i zachować potwierdzenie wysłania,
• formularz online – jeśli urząd go udostępnia, bywa najszybszy, bo od razu trafia do odpowiedniej komórki,
• SMS – przydatny, gdy ktoś nie korzysta swobodnie z poczty elektronicznej, ale tu konieczne jest zwięzłe sformułowanie żądania,
• osobiście w urzędzie – np. przy okazji innej wizyty, poprzez wypełnienie krótkiego wniosku lub złożenie pisma w biurze podawczym.

W każdym przypadku kluczowe jest, by w zgłoszeniu jasno wskazać, że chodzi o zapewnienie tłumacza PJM w rozumieniu ustawy oraz podać podstawowe informacje organizacyjne.

Jakie informacje zawrzeć w zgłoszeniu

Aby urząd mógł sprawnie zorganizować tłumacza, w zgłoszeniu powinny znaleźć się konkretne dane. Dobrze jest odpowiedzieć sobie na kilka prostych pytań i ująć je w treści:

• Kto będzie korzystać z tłumacza – osoba głucha, jej dziecko, oboje?
• W jakiej sprawie planowane jest spotkanie – np. „wniosek o świadczenie 800+”, „sprawa podatkowa – wyjaśnienia do decyzji”.
• Gdzie ma się odbyć spotkanie – nazwa urzędu, wydziału, adres.
• Kiedy – proponowany termin oraz orientacyjna godzina wizyty (jeżeli już umówiona) lub informacja, że termin ma ustalić urząd.
• Jaka forma tłumaczenia – wyraźne wskazanie „tłumacz PJM (Polski Język Migowy)”.

Dobrym zwyczajem jest dopisanie krótkiej prośby o potwierdzenie terminu i wskazanie, w jaki sposób urząd ma o tym poinformować (e‑mail, SMS). Dzięki temu łatwiej uniknąć nieporozumień, np. gdy urząd zmieni godzinę spotkania, a tłumacz nie zostanie o tym poinformowany.

Przykładowa treść zgłoszenia

Poniżej prosty schemat, który można dopasować do własnej sytuacji:

„Zwracam się o zapewnienie tłumacza PJM (Polskiego Języka Migowego) na podstawie ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o języku migowym i innych środkach komunikowania się. Jestem osobą głuchą i zamierzam załatwić sprawę dotyczącą [krótki opis sprawy, np. świadczenia rodzinnego / podatku / dowodu osobistego] w [nazwa urzędu, wydziału].

Proponowany termin wizyty: [data, godzina] / proszę o zaproponowanie terminu w tygodniu [daty].
Proszę o potwierdzenie zapewnienia tłumacza PJM oraz terminu spotkania na adres e‑mail / numer telefonu: [dane kontaktowe].”

Rodzic dziecka głuchego może dodać, że tłumacz PJM ma obsługiwać rozmowę całej rodziny podczas załatwiania sprawy dotyczącej dziecka.

Terminy: kiedy najpóźniej zgłosić żądanie

Ustawa przewiduje minimalny czas, jaki urząd ma na zorganizowanie tłumacza – zazwyczaj jest to kilka dni roboczych (w wielu procedurach przyjmuje się 3 dni). Z tego powodu:

• zgłoszenie dobrze wysłać z wyprzedzeniem – najlepiej tydzień przed planowaną wizytą,
• w sytuacjach pilnych wyraźnie zaznaczyć, dlaczego termin jest tak krótki („sprawa ma charakter nagły, zbliża się termin odwołania”, „wymagane pilne złożenie oświadczenia”).

Jeżeli urząd próbuje odmówić tłumacza, powołując się jedynie na brak czasu na organizację, a zgłoszenie zostało wysłane odpowiednio wcześniej, jest to poważne naruszenie obowiązków wynikających z ustawy.

Co zrobić w dniu wizyty z tłumaczem PJM

Jak przygotować się do spotkania

Obecność tłumacza PJM ułatwia komunikację, ale warto zadbać też o kilka prostych rzeczy od własnej strony. Dobrze jest:

• zabrać wszystkie dokumenty związane ze sprawą (decyzje, pisma, wcześniejszą korespondencję),
• spisać sobie wcześniej najważniejsze pytania, które chcesz zadać,
• zapisać numer telefonu/SMS lub e‑mail do osoby kontaktowej w urzędzie na wypadek spóźnienia lub zmiany godziny.

Jeśli na spotkaniu ma być obecna rodzina lub opiekun, dobrze wcześniej ustalić, kto będzie przedstawiał fakty, a w jakich momentach głos zabierze sama osoba głucha. Dzięki temu tłumacz łatwiej poprowadzi komunikację i będzie jasne, kto w danym momencie wypowiada się w sprawie.

Jak wygląda praca tłumacza podczas wizyty

Tłumacz PJM jest osobą niezależną od urzędu i od strony – jego zadaniem jest wierne przekładanie wypowiedzi urzędnika na PJM oraz wypowiedzi osoby głuchej na język polski. Oznacza to, że:

• nie ocenia treści wypowiedzi i nie wchodzi w spór z żadną ze stron,
• nie doradza, jaką decyzję podjąć – przekłada wyłącznie treść informacji,
• powinien zachować poufność, nie może ujawniać treści rozmowy osobom trzecim.

Jeżeli cokolwiek jest niezrozumiałe, można poprosić zarówno tłumacza, jak i urzędnika o powtórzenie lub inne wyjaśnienie. To normalny element pracy tłumacza – jego rola polega właśnie na tym, by każda ze stron rzeczywiście zrozumiała to, co jest mówione.

Co, jeśli tłumacz nie przyjdzie lub jest niewłaściwy

Zdarzają się sytuacje, gdy tłumacz nie pojawia się o ustalonej godzinie lub urząd wysyła osobę, która nie zna PJM, tylko np. SJM albo podstawowe znaki. W takiej sytuacji osoba uprawniona może:

• żądać przełożenia wizyty na inny termin z udziałem właściwego tłumacza PJM,
• poprosić o odnotowanie w protokole lub potwierdzeniu, że tłumacz nie został zapewniony zgodnie z żądaniem,
• złożyć skargę do kierownika jednostki (dyrektora, wójta, burmistrza, prezydenta miasta) opisując sytuację.

Jeżeli brak tłumacza uniemożliwia zrozumienie treści decyzji lub pouczeń, lepiej wstrzymać się z podpisywaniem dokumentów do czasu prawidłowo przeprowadzonej rozmowy. Podpis pod niezrozumiałym dokumentem może później utrudnić skuteczne odwołanie.

Jak reagować na odmowę zapewnienia tłumacza PJM

Najczęstsze nieprawidłowe argumenty urzędów

W praktyce pojawia się kilka powtarzających się powodów odmowy, które nie mają oparcia w ustawie. Należą do nich m.in. stwierdzenia:

• „mamy tylko tłumacza SJM, PJM nie zapewniamy”,
• „proszę przyjść z własnym tłumaczem, urząd nikogo nie opłaci”,
• „wystarczy, że napisze pani na kartce”,
• „nie ma już środków w budżecie na takie usługi”.

Każda z takich odpowiedzi stoi w sprzeczności z przepisami. Ustawa nakłada obowiązek organizacji i finansowania tłumacza przez urząd – brak środków lub organizacyjne kłopoty nie zwalniają jednostki z odpowiedzialności.

Skarga do kierownika jednostki lub organu nadrzędnego

Jeżeli urząd odmawia zapewnienia tłumacza, pierwszym krokiem jest złożenie skargi. Można to zrobić:

• pisemnie – tradycyjnym listem lub e‑mailem,
• ustnie – do protokołu podczas wizyty w urzędzie.

W skardze warto:

• opisać, kiedy i w jaki sposób zgłoszono żądanie tłumacza PJM (np. e‑mail z dnia…),
• przytoczyć treść odmowy lub zachowania urzędnika,
• wskazać, że odmowa narusza ustawę o języku migowym oraz prawo do udziału w postępowaniu.

Jeżeli urząd nie reaguje lub utrzymuje odmowę, można zwrócić się do organu nadrzędnego, np. wojewody (w przypadku urzędu gminy), prezesa ZUS, dyrektora izby administracji skarbowej. Dobrze jest dołączyć kopie korespondencji i dokumentów związanych ze sprawą.

Wsparcie organizacji i Rzecznika Praw Obywatelskich

Osoba głucha nie musi prowadzić sporu z urzędem samotnie. Pomocy można szukać u:

• organizacji pozarządowych działających na rzecz osób głuchych i słabosłyszących,
• powiatowych centrów pomocy rodzinie lub miejskich ośrodków pomocy społecznej – często zatrudniają asystentów, którzy pomogą napisać pismo,
• Rzecznika Praw Obywatelskich – szczególnie gdy odmowy mają charakter uporczywy i systemowy.

W zgłoszeniu do Rzecznika warto jasno zaznaczyć, że chodzi o niewykonywanie przez urząd obowiązków wynikających z ustawy o języku migowym i że ogranicza to praktyczną możliwość korzystania z praw obywatelskich.

Dlaczego korzystanie z prawa do tłumacza PJM ma znaczenie

Bezpieczne decyzje i mniej pomyłek

Decyzje podejmowane w urzędzie – zgoda na budowę, przyznanie lub odmowa świadczeń, podpisanie ugody – mają konkretne skutki finansowe i życiowe. Gdy komunikacja odbywa się w pełni zrozumiale, w języku pierwszym dla osoby głuchej, ryzyko błędów i nieporozumień drastycznie spada. Mniej jest:

• nieskutecznych odwołań opartych na niepełnym zrozumieniu decyzji,
• błędnie wypełnionych wniosków,
• konfliktów wynikających z poczucia braku szacunku czy wykluczenia.

Tłumacz PJM nie jest „dodatkowym luksusem”, lecz narzędziem, które pozwala realnie korzystać z praw, które na papierze przysługują wszystkim obywatelom na równych zasadach.

Równe traktowanie i podmiotowość osób głuchych

Zmiana formy kontaktu: gdy wolisz PJM zamiast pisma

Ustawa o języku migowym pozwala osobie uprawnionej wybrać preferowany sposób kontaktu z urzędem: PJM, pisemnie po polsku, e‑mailem, SMS itd. Jeśli do tej pory urząd komunikował się z tobą wyłącznie listownie, można poprosić o zmianę tej formy. W praktyce przydaje się to m.in. wtedy, gdy:

• pisemne decyzje są dla ciebie trudne językowo i wolisz, by ich treść została omówiona z tłumaczem PJM,
• wolisz krótką informację SMS lub mailową (np. o dacie rozprawy, terminie złożenia dokumentów),
• chcesz, aby urząd zapraszał cię na spotkania z udziałem tłumacza zamiast przesyłać skomplikowane pouczenia.

Najprościej zgłosić to w osobnym piśmie albo dodać zdanie do już wysyłanych wniosków, np.: „Jako osoba głucha proszę o kierowanie do mnie informacji w formie…”. Dzięki temu kolejne kontakty z urzędem stają się przewidywalne i mniej obciążające.

Udział tłumacza PJM w postępowaniu sądowym i przed innymi organami

Prawo do tłumacza dotyczy nie tylko klasycznych urzędów administracji. Z PJM można korzystać także:

• w sądach powszechnych (cywilnych, karnych, rodzinnych),
• w prokuraturze, na policji, w straży granicznej,
• w organach skarbowych, ZUS, KRUS i innych instytucjach prowadzących postępowania wobec obywatela.

W takich sprawach często chodzi o poważne konsekwencje prawne: odpowiedzialność karną, odebranie świadczenia, ograniczenie władzy rodzicielskiej. Brak profesjonalnej komunikacji w PJM może przesądzić o wyniku postępowania. Zgłoszenie potrzeby tłumacza do sądu lub innego organu dobrze przesłać pisemnie jak najwcześniej – np. zaraz po otrzymaniu wezwania na rozprawę.

Jeżeli wezwanie przyszło pocztą i już zawiera termin, można odpisać: „Jestem osobą głuchą, proszę o zapewnienie tłumacza PJM na posiedzenie/rozprawę w dniu…”. Sąd powinien dostosować organizację posiedzenia tak, aby tłumacz był obecny przez cały czas twojego udziału w sprawie.

Prawo do tłumacza PJM a pomoc rodziny lub znajomych

Rodzina czy przyjaciele często próbują „pomóc” w kontakcie z urzędem, tłumacząc na swój sposób. To wsparcie bywa cenne emocjonalnie, ale nie zastępuje on profesjonalnego tłumacza. W przypadku skomplikowanych spraw prawnych:

• osoba bliska może nie znać terminologii ani konsekwencji prawnych danej decyzji,
• wiąże ją inna relacja z tobą – może chronić, łagodzić treść, filtrować informacje,
• urzędnik ma pokusę, by mówić „do rodziny”, a nie do ciebie, co ogranicza twoją sprawczość.

Organ nie może przerzucać na rodzinę obowiązku komunikowania się z osobą głuchą. Jeżeli pojawia się stwierdzenie: „przecież córka wszystko pani wyjaśni”, można spokojnie odpowiedzieć, że korzystasz z ustawowego prawa do tłumacza PJM i oczekujesz rozmowy prowadzonej bezpośrednio z tobą.

Dokumenty, które warto zachowywać po wizycie

Spory z urzędem często rozstrzyga się na podstawie dokumentów. Dobrze więc przechowywać:

• kopie zgłoszeń o zapewnienie tłumacza PJM (e‑maile, wnioski, potwierdzenia złożenia),
• potwierdzenia odbioru pism przez urząd (np. urzędowe poświadczenia odbioru, pieczęcie wpływu),
• notatki własne z datami rozmów i nazwiskami urzędników.

Jeśli podczas wizyty doszło do problemu, warto od razu po wyjściu z urzędu spisać krótką relację: co się wydarzyło, kto był obecny, jaka była reakcja na twoje żądanie tłumacza. Taki opis, nawet prosty, pomaga później przy składaniu skargi czy wniosku do Rzecznika Praw Obywatelskich.

Gdy urząd proponuje rozwiązania zastępcze

Czasem urząd próbuje „obejść” obowiązek zapewnienia tłumacza, proponując inne formy kontaktu, np. wideorozmowę z pracownikiem znającym podstawy SJM, tłumaczenie przez słyszącego członka rodziny albo komunikację wyłącznie pisemną. Zdarzają się też propozycje:

• „weźmiemy kogoś z naszej kadry, zna kilka znaków”,
• „posadzimy panią przy komputerze i będzie pani pisać do urzędnika”.

Możesz z takich rozwiązań skorzystać dobrowolnie, jeśli rzeczywiście ci odpowiadają, ale nie musisz. Jeżeli czujesz, że dana forma nie zapewni ci pełnego zrozumienia rozmowy, masz prawo upierać się przy tłumaczu PJM zgodnie z ustawą. Krótka odpowiedź „to dla mnie niewystarczające, potrzebuję tłumacza PJM” zwykle wystarcza, by jasno postawić granicę.

Jak urzędy mogą lepiej organizować obsługę osób głuchych

Standardy przyjazne dla PJM w budynku i online

Dostępność to nie tylko sam tłumacz. W wielu urzędach wystarczyłoby kilka prostych rozwiązań, aby wizyty osób głuchych były spokojniejsze i mniej stresujące. Chodzi na przykład o:

• czytelne tablice informacyjne i numery pokoi,
• system kolejkowy z wyświetlaczami, a nie wyłącznie z komunikatami głosowymi,
• krótkie instrukcje pisemne przy wejściu (gdzie się zgłosić, jak zamówić tłumacza PJM),
• możliwość kontaktu przez SMS, komunikator wideo lub formularz online z zaznaczeniem potrzeby PJM.

Dla wielu urzędów dobrym rozwiązaniem jest współpraca z zewnętrzną firmą tłumaczeniową, która zapewnia tłumaczenie PJM online „na żądanie”. Takie systemy nie zastąpią jednak przygotowania na wizyty umawiane z wyprzedzeniem, kiedy sprawa jest bardziej złożona.

Szkolenia urzędników i dobre praktyki

Nie każdy urzędnik musi znać PJM, ale każdy powinien rozumieć, jak wygląda komunikacja z osobą głuchą i jakie prawo jej przysługuje. Przydatne są szczególnie szkolenia, które:

• wyjaśniają podstawowe pojęcia (PJM, SJM, osoba głucha vs. niedosłysząca),
• pokazują, jak umawiać tłumacza i jak wpisywać tę informację do systemów obsługi klienta,
• uczą prostych zasad – np. patrzenia na rozmówcę, nie na tłumacza, niekrzyczenia, nieużywania infantylizujących zwrotów.

Dobrą praktyką jest też wyznaczenie w urzędzie jednej osoby odpowiedzialnej za koordynację obsługi osób z niepełnosprawnościami. Taki pracownik może pilnować kalendarza tłumaczy, gromadzić wzory pism i pomagać innym urzędnikom unikać błędów.

Współpraca z organizacjami osób głuchych

Urzędy nie muszą wymyślać rozwiązań samodzielnie. W wielu miastach działają stowarzyszenia i fundacje, które:

• prowadzą szkolenia z PJM dla instytucji publicznych,
• przygotowują materiały wideo w PJM o procedurach urzędowych,
• pomagają projektować dostępne formularze i komunikaty.

Zaproszenie przedstawicieli środowiska głuchych do konsultacji regulaminów obsługi klienta często ujawnia bariery, których słyszący urzędnicy nawet nie dostrzegają – np. niezrozumiałe skróty w pismach albo brak końcowych informacji w PJM po zakończeniu postępowania.

Jak budować własną pewność w korzystaniu z tłumacza PJM

Przygotowanie do rozmowy jako forma wzmocnienia

Część osób głuchych rezygnuje z tłumacza, bo czuje się niepewnie w roli „strony postępowania”. Pomaga proste przygotowanie:

• krótkie zapisanie na kartce, jaki jest twój cel (np. „chcę wyjaśnić, dlaczego nie zgadzam się z decyzją”, „chcę złożyć wniosek o…”),
• ułożenie pytań w kolejności od najważniejszych do mniej pilnych,
• przemyślenie, jakie dokumenty lub zaświadczenia możesz pokazać, by potwierdzić swoje argumenty.

Im lepiej wiesz, czego chcesz od urzędu, tym łatwiej pracuje się tłumaczowi, a urzędnik ma mniej pola do niejasnych sugestii. To ty prowadzisz swoją sprawę – tłumacz i urzędnik są narzędziami, które mają ci pomóc ją załatwić.

Łączenie PJM z innymi formami wsparcia

W trudniejszych postępowaniach przydaje się nie tylko tłumacz, ale i pomoc prawna. Można połączyć kilka źródeł wsparcia:

• nieodpłatną pomoc prawną (dostępną w większości powiatów),
• konsultacje w organizacjach pozarządowych,
• wsparcie asystenta osoby z niepełnosprawnością (jeśli jest dostępny w gminie).

Czasem dobrym rozwiązaniem jest wcześniejsze omówienie sprawy z prawnikiem przy udziale tłumacza PJM, a dopiero potem pójście do urzędu. Pozwala to ułożyć strategię działania i przygotować konkretne wnioski, które następnie przekażesz urzędnikowi już w obecności tłumacza.

Zmiana praktyki urzędów dzięki aktywnemu korzystaniu z prawa

Każde żądanie zapewnienia tłumacza PJM, każda skarga na odmowę i każda dobrze przeprowadzona wizyta z tłumaczem wpływa na to, jak urząd będzie działał w przyszłości. Instytucje uczą się na konkretnych sprawach: tworzą procedury, podpisują umowy z tłumaczami, aktualizują formularze. Osoby głuche, które konsekwentnie domagają się realizacji swoich praw, realnie zmieniają praktykę administracji – nie tylko dla siebie, ale także dla tych, którzy przyjdą po nich.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Kto ma prawo do tłumacza PJM w urzędzie?

Prawo do skorzystania z tłumacza Polskiego Języka Migowego mają osoby niesłyszące, słabosłyszące oraz głuchoniewidome. Ustawa określa je jako „osoby uprawnione”.

Aby skorzystać z tego prawa, nie trzeba mieć orzeczenia o niepełnosprawności ani żadnego zaświadczenia lekarskiego. Wystarczy oświadczenie, że jest się osobą niesłyszącą / słabosłyszącą / głuchoniewidomą i potrzebuje się wsparcia tłumacza PJM.

Czy urząd może odmówić zapewnienia tłumacza PJM?

Urząd nie ma prawa odmówić zapewnienia tłumacza PJM, jeżeli osoba uprawniona o to wyraźnie wnioskuje. Zapewnienie tłumacza wynika bezpośrednio z ustawy o języku migowym oraz przepisów o dostępności, więc nie jest „dobrą wolą” urzędnika.

Odmowa, zasłanianie się brakiem środków, „brakiem możliwości” czy proponowanie wyłącznie kontaktu pisemnego może być naruszeniem prawa. W takiej sytuacji można złożyć skargę na działanie urzędu lub skorzystać z procedury skargi na brak dostępności.

Czy muszę płacić za tłumacza PJM w urzędzie?

Nie, osoba uprawniona nie ponosi żadnych kosztów zapewnienia tłumacza PJM w kontakcie z urzędem. Jest to obowiązek „podmiotu zobowiązanego”, czyli danego urzędu lub instytucji publicznej.

Urząd sam organizuje i finansuje usługę tłumacza, np. z własnego budżetu lub w ramach umów z firmami świadczącymi usługi tłumaczeniowe. Osoba głucha nie powinna być obciążana jakimikolwiek opłatami za tłumacza.

Jak zgłosić potrzebę tłumacza PJM do urzędu?

Najczęściej można to zrobić:

• mailem – na adres urzędu podany na stronie internetowej,
• SMS-em – jeśli urząd udostępnia taki numer,
• przez formularz kontaktowy lub ePUAP,
• osobiście lub przez pełnomocnika (np. członka rodziny), składając pisemny wniosek.

W zgłoszeniu warto jasno napisać, że jesteś osobą niesłyszącą / słabosłyszącą / głuchoniewidomą i „proszę o zapewnienie tłumacza PJM (Polskiego Języka Migowego) na termin… w sprawie…”. Urząd powinien mieć na swojej stronie informację, jak zgłaszać taką potrzebę i z jakim wyprzedzeniem.

Jakie urzędy muszą zapewnić tłumacza PJM?

Obowiązek dotyczy tzw. „podmiotów zobowiązanych”, czyli przede wszystkim instytucji publicznych finansowanych ze środków publicznych i realizujących zadania wobec obywateli. W praktyce są to m.in.:

• urzędy gmin, miast, starostwa, urzędy marszałkowskie,
• ZUS, KRUS, urzędy skarbowe, NFZ, sanepid,
• komendy policji, straż miejska, straż graniczna,
• publiczne szpitale, przychodnie, szkoły, uczelnie, poradnie,
• ministerstwa, urzędy wojewódzkie, MOPS, PCPR.

Jeżeli instytucja realizuje zadania publiczne i ma kontakt z obywatelami, w większości przypadków jest zobowiązana zapewnić dostępność komunikacyjną, w tym tłumacza PJM.

Czy urząd może zamiast PJM zaproponować tylko pisemną komunikację lub SJM?

Nie. Osoba uprawniona sama wybiera formę komunikacji, która jest dla niej najlepsza. Jeżeli wyraźnie żąda tłumacza PJM, urząd nie może narzucać wyłącznie kontaktu pisemnego ani zastępować PJM tłumaczem w systemie językowo-migowym (SJM) tylko dlatego, że jest to dla urzędu wygodniejsze lub tańsze.

Inne formy, jak e-mail, SMS, czat czy wideotłumacz, mogą być dodatkiem, ale nie mogą zastąpić obecności tłumacza PJM, gdy osoba tego wyraźnie wymaga.

Czy rodzic lub opiekun słyszący może żądać tłumacza PJM dla dziecka lub bliskiej osoby głuchej?

Tak. Jeżeli sprawa dotyczy osoby głuchej, np. dziecka, współmałżonka czy podopiecznego, rodzic lub opiekun może żądać zapewnienia tłumacza PJM, aby ta osoba mogła aktywnie uczestniczyć w rozmowie i rozumieć przebieg sprawy.

Dotyczy to także dzieci i osób ubezwłasnowolnionych – wtedy tłumacza zamawia ich przedstawiciel ustawowy (rodzic, opiekun). W zgłoszeniu dobrze jest wskazać, że w spotkaniu będzie uczestniczyć osoba głucha i że tłumacz PJM ma obsługiwać całą rozmowę.

Wnioski w skrócie

• Prawo do tłumacza PJM w urzędzie wynika z konkretnych przepisów (m.in. ustawa o języku migowym, ustawa o dostępności, KPON) i jest obowiązkiem urzędu, a nie dobrą wolą urzędnika.
• Podmiotem zobowiązanym do zapewnienia tłumacza PJM jest praktycznie każda instytucja publiczna wykonująca zadania z pieniędzy publicznych i mająca kontakt z obywatelami.
• Obowiązek zapewnienia dostępności komunikacyjnej obejmuje każdy kontakt z urzędem (pisma, rozmowy przy okienku, posiedzenia, komisje, odbiór decyzji), a nie tylko „ważne” czy skomplikowane sprawy.
• Osoba uprawniona sama wybiera formę komunikacji (PJM, SJM, SKOGN, komunikacja pisemna itp.), a urząd nie może narzucić innego rozwiązania zamiast żądanego tłumacza PJM.
• Osobą uprawnioną jest każda osoba niesłysząca, słabosłysząca lub głuchoniewidoma i nie musi ona przedstawiać orzeczenia czy zaświadczeń – wystarczy jej oświadczenie o potrzebie tłumacza.
• Z tłumacza PJM można korzystać także wtedy, gdy do urzędu przychodzi osoba słysząca w sprawie osoby głuchej (np. dziecka, współmałżonka), aby osoba głucha mogła realnie uczestniczyć w sprawie.
• W przypadku dzieci, młodzieży i osób ubezwłasnowolnionych prawo do tłumacza PJM realizuje rodzic lub opiekun prawny, który zgłasza potrzebę tłumacza i dba o zrozumienie całej procedury przez podopiecznego.